چه کوهنورد باشیم، چه اسکی باز و یا دونده کوهستان، هنگام خرید لباس حتما با واژه «تنفس پذیر» روبهرو شدهایم. اما این اصطلاح دقیقا به چه معناست؟ و چرا – بهویژه – در مورد لباسهای کوهنوردی، تا این اندازه مهم است؟ و اساسا لباس تنفس پذیر چیست؟
پارچه تنفس پذیر چیست؟
از آنجا که لباس از پارچه تهیه می شود، پس پیش از آنکه درباره پوشاک تنفسی صحبت کنیم باید درباره پارچه های تنفسی کمی بیشتر بدانیم. پارچه تنفس پذیر پارچهای است که بهطور ویژه ساخته و پردازش می شود تا انتقال مؤثر رطوبت عرق از داخل لباس به بیرون را ممکن سازد و همچنین گردش هوا را روی پوست تسهیل کند. این ویژگی برای لباسهایی که در فعالیتهای بدنی یا محیطهای گرم استفاده میشوند و در آنها تنظیم دمای بدن و راحتی اهمیت بالایی دارد، ضروری است.
پارچه تنفس پذیر با قابلیت دفع رطوبت به خشک ماندن پوست کمک کرده و از رشد باکتری ها و ایجاد بوی نامطبوع جلوگیری میکند؛ در نتیجه بهداشت و راحتی بیشتری فراهم میشود. این فرایند برای خشک و خنک نگهداشتن بدن ضروری است و خطر تحریکات پوستی و دیگر ناراحتیهای ناشی از رطوبت را کاهش میدهد.
پارچههایی که مدام رطوبت را جذب میکنند اما آن را آزاد نمیکنند، پارچههای غیرتنفسی محسوب میشوند. دلیل اهمیت مدیریت رطوبت برای تنفس پذیری این است که تبخیر به خنک شدن بدن کمک میکند. فراموش نکنیم که ساختار پارچه نیز به اندازه جنس الیاف بر تنفس پذیری اش تاثیر دارد.
چرا تنفس پذیری لباس مهم است؟
بدن عرق می کند تا گرمای اضافی خود را دفع کند؛ اما وقتی عرق در لباس حبس شود، دیگر خنکی درکار نخواهد بود.
خنک شدن از راه تبخیر عرق، سازوکار طبیعی بدن برای کاهش دماست. این فرایند برای سلامتی ما ضروری است، زیرا گرمای تولیدشده توسط سوختوساز و فعالیت بدنی را متعادل میکند. هر چیزی که مانع تبخیر رطوبت از سطح پوست شود – مانند لباس های غیر تنفسی -، میتواند روند خنک شدن بدن را مختل کند.
پارچههای غیرتنفسی میتوانند گرما و رطوبت را نزدیک بدن حبس کنند و محیطی ناراحتکننده و گاهی غیربهداشتی ایجاد نمایند. در مقابل، پارچههای تنفسی امکان گردش بهینه هوا را فراهم کرده، گرم شدن بیش از حد را کاهش میدهند و راحتی کلی را افزایش میدهند.
کارکرد لباس های تنفسی در کوهنوردی
در فعالیتهایی مانند کوهنوردی، ترکینگ، اسکای رانینگ و اسکی کوهستان، لباس های تنفس پذیر باید همزمان دو کارکرد مهم را ارائه دهند: محافظت در برابر عوامل محیطی (مانند باد، سرما یا بارش) و مدیریت مؤثر رطوبت داخلی. این ویژگی کمک میکند بدن در حین فعالیت بیشازحد گرم نشود و در زمان توقف یا کاهش شدت حرکت، رطوبت باقیمانده باعث افت سریع دمای بدن نشود. ایجاد این تعادل، یکی از کلیدیترین عوامل آسایش و عملکرد مطلوب در محیطهای طبیعی متغیر است.
بررسی الیاف از منظر کاربرد در لباس کوهنوردی
در کوهنوردی، انتخاب لباس با الیاف مناسب بهطور مستقیم بر تنظیم دمای بدن، مدیریت رطوبت، جلوگیری از فرودمایی(Hypothermia) و کنترل بو تأثیر میگذارد. برخلاف پوشاک شهری یا روزمره، در محیط کوهستان معیارهای اصلی انتخاب پارچه خشکشدن سریع، حفظ عملکرد در حالت خیس، وزن کم و پایداری عملکرد در شرایط متغیر است؛ نه شیک بودن، نرمی صرف یا ظاهر آن.
لباسی که نتواند رطوبت تولیدشده بدن را بهدرستی مدیریت کند، حتی اگر گرم یا ضدآب باشد، میتواند به کاهش عملکرد، ناراحتی شدید و در شرایط حاد به خطرات جدی ایمنی منجر شود.
لباس های پنبه ای
در همین ابتدا باید بدانیم که لباس های پنبه ای بهطور کلی برای کوهنوردی نامناسب نیستند، اما چرا؟
الیاف پنبه به نرمی و توانایی بالای جذب و نگهداری رطوبت معروفند، همین ویژگی در کوهنوردی به یک نقطهضعف اساسی تبدیل میشود. پنبه رطوبت را در ساختار خود نگه میدارد، بسیار دیر خشک میشود و در نتیجه در هوای سرد یا بادخیز باعث افت سریع دمای بدن میشود.
به همین دلیل، در ادبیات فنی کوهنوردی اصل شناختهشده «پنبه قاتل! (Cotton Kills)» مطرح است و استفاده از آن به ویژه در لایههای بیس و میانی به هیچ عنوان توصیه نمیشود.
استفاده از لباس هایی که از الیاف پنبه تهیه شده اند در کوهنوردی صرفا در کمپ، زمان استراحت یا برنامههای بسیار سبک در هوای کاملا گرم و خشک محدود میشود.
پوشاک پشمی (مرینوس)
پشم مرینوس یکی از معدود الیاف طبیعی است که در برخی از پوشاک فنی کوهنوردی استفاده می شود. این الیاف توانایی جذب رطوبت بالایی دارد، اما برخلاف پنبه، حتی در حالت خیس نیز خاصیت عایق حرارتی خود را حفظ میکند و همزمان تنفس پذیر باقی میماند.
مزیت کلیدی مرینوس در کوهنوردی، تنظیم مؤثر دمای بدن در شرایط متغیر و بو نگرفتن در برنامههای چندروزه است. به همین دلیل، گزینهای ایدهآل برای لایه بیس در برنامههای طولانی، زمستانی، ارتفاع بالا و صعودهای چندروزه محسوب میشود.
نقاط ضعف مرینوس را می توان دوام کمتر نسبت به الیاف مصنوعی و قیمت بالاتر آن دانست؛ به همین علت در بسیاری از پوشاک فنی، مرینوس با نایلون یا پلیاستر ترکیب میشود تا استحکام مکانیکی لباس افزایش یابد.
الیاف مصنوعی (پلی استر و نایلون)
الیاف مصنوعی، اگرچه منشا طبیعی ندارند، اما ستون فقرات پوشاک کوهنوردی به شمار میآیند. پلی استر و نایلون رطوبت را جذب نمیکنند، بلکه آن را از سطح پوست به سطح پارچه منتقل کرده و امکان خشکشدن بسیار سریع را فراهم میکنند.
مزایای عملکردی اصلی این الیاف عبارتاند از:
- خشکشدن سریع
- وزن کم
- دوام زیاد
- حفظ عملکرد حرارتی در هنگام خیسی و رطوبت
پلی استر معمولا در لایههای بیس و میانی استفاده میشود. ضعف اصلی آن نیز نگهداشتن بو در استفاده طولانی مدت است که امروزه با فناوریهای ضدبو تا حد زیادی کنترل میشود.
نایلون به دلیل مقاومت بالا در برابر سایش در لایههای بیرونی، شلوارها و بخشهایی از لباس که فشار بار آن ها زیاد است، کاربرد دارد.
الیاف سلولزی بازساختهشده (تنسل Tencel / لیوسل Lyocell)
تنسل یا لیوسل که از چوب درختان(به ویژه بامبو) تولید میشوند، الیافی تنفس پذیر، نرم و خوشحس با جذب رطوبت بالا هستند. این الیاف گاهی در لباسهای کوهنوردی سبک یا بیس لایهها با پلی استر ترکیب می شوند.
با این حال، تنسل بهتنهایی برای شرایط سخت کوهستان، سایش زیاد و استفاده طولانیمدت دوام کافی ندارد و بیشتر برای ترکینگ سبک یا برنامههای کمفشار مناسب است. این الیاف برای لباسهای تابستانی، لباس زیر و لباس راحتی، گزینههای محبوبی هستند.
کتان
اگرچه کتان از نظر تئوری بسیار خنک و تنفس پذیر است، اما چروکپذیری بالا، انعطافپذیری کم و مدیریت ضعیف رطوبت در شرایط پویا باعث میشود عملا در پوشاک کوهنوردی کاربردی نداشته باشد.
ابریشم
ابریشم سبک و نسبتا گرم است و در گذشته بهعنوان لایه بیس در برنامههای سبک استفاده میشد، اما دوام پایین، حساسیت بالا و نگهداری دشوار آن موجب شده در کوهنوردی مدرن تقریبا کنار گذاشته شود.
اسپندکس(Spandex)
اسپندکس بهعنوان یک الیاف کشسان کمکی، در درصدهای پایین برای افزایش آزادی حرکت و بهبود اندازه(Fit) لباس استفاده میشود و نقش مستقیمی در تنفس پذیری پارچه ندارد و باید بهصورت ترکیبی با الیاف تنفسی بهکار رود.
جمعبندی فنی لباس کوهنوردی
بهترین الیاف برای لایه های مختلف عبارتند از:
- لایه بیس (Base Layer): پشم مرینوس، پلیاستر یا ترکیب این دو
- لایه میانی (Mid Layer): الیاف مصنوعی یا مرینوس ضخیمتر برای عایق حرارتی
- لایه بیرونی (Shell): نایلون و پلیاستر فنی با تمرکز بر دوام و تنفس پذیری
- الیاف نامناسب: پنبه، کتان، ابریشم خالص
تأثیر ترکیب مواد بر تنفس پذیری لباس
ترکیب الیاف و ساختار پارچه تأثیر مستقیمی بر تنفس پذیری، دوام و کارایی لباس کوهنوردی دارد. با انتخاب هوشمندانه الیاف، تولیدکنندگان میتوانند پارچهها را برای شرایط خاص کوهستانی بهینه کنند. برای مثال، ترکیب پشم مرینوس با پلیاستر میتواند همزمان مزایایی مانند کنترل بو، خشکشدن سریعتر و افزایش دوام را فراهم کند؛ ترکیبی که در لایههای بیس کوهنوردی بسیار رایج است.
برخلاف پوشاک شهری یا لباس کار، ترکیبهایی مانند پنبه – پلی استر اگرچه در ظاهر راحت هستند در کوهنوردی معمولا انتخاب مناسبی نیستند، زیرا وجود پنبه میتواند مدیریت رطوبت را مختل کرده و زمان خشکشدن لباس را افزایش دهد.
پرداختها و عملیات سطحی پارچه ها نیز نقش مهمی در بهبود تنفس پذیری دارند. این فرایندها شامل استفاده از پوششهای آبدوست، ساختارهای میکروحفرهای و فناوریهای انتقال رطوبت هستند که خروج بخار عرق را تسهیل میکنند، بدون آنکه بهطور جدی مانع عبور هوا یا عملکرد حفاظتی پارچه شوند. این فناوریها بهویژه در پوشاک ضدآب – تنفس پذیر کوهنوردی اهمیت زیادی دارند، جایی که مدیریت همزمان رطوبت داخلی و شرایط سخت محیطی ضروری است.
چه زمانی باید لباس تنفس پذیر بپوشیم؟
لباس تنفسی در بیشتر فعالیتهای کوهستانی انتخاب مناسبی است، اما اهمیت آنها بهویژه در شرایط زیر بیشتر میشود:
- هنگام استفاده از لباسهای ضدآب و بادگیر
- در فعالیتهایی با شدت بالا مانند صعود، حمل کولهسنگین و مسیرهای پرشیب
- در برنامههای زمستانی، اسکی کوهستان و برف پیمایی
برخلاف تصور رایج، تنفس پذیری فقط برای هوای گرم اهمیت ندارد. حتی در سرما، بدن در اثر فعالیت گرم شده و عرق میکند. اگر این رطوبت از لباس خارج نشود، در زمان توقف بهسرعت سرد می شویم و خطر افت دمای بدن افزایش مییابد. بنابراین، هنگام انتخاب تجهیزات زمستانی(از کاپشن و شلوار گرفته تا دستکش، کفش و لایههای بیس) باید تنفس پذیری را در کنار عایق و ضدآببودن بهعنوان یک معیار اساسی در نظر بگیریم.
روشهای اندازهگیری تنفس پذیری لباس
برای سنجش تنفس پذیری پارچههای فنی – بهویژه در پوشاک کوهنوردی – دو شاخص زیر رایجترین و کاربردیترین معیارها هستند. توجه داشته باشیم که این اعداد شرایط آزمایشگاهی را نشان میدهند و عملکرد واقعی لباس میتواند تحتتأثیر عواملی مانند شدت فعالیت، دما، رطوبت محیط، لایهبندی و وضعیت پوشش DWR تغییر کند.
شاخص MVP (Moisture Vapour Permeability)
شاخص MVP میزان بخار آبی را که پارچه در ۲۴ ساعت از خود عبور میدهد، اندازهگیری میکند. هرچه این عدد بالاتر باشد، پارچه از نظر تئوریک تنفس پذیرتر است.
واحد اندازهگیری این شاخص «گرم بر مترمربع در ۲۴ ساعت (g/m²/24h)» است.
مقادیر رایج و تفسیر آنها:
- MVP ≈ 5,000 تنفس پذیری کم
- MVP ≈ 10,000 تنفس پذیری قابل قبول
- MVP ≈ 20,000 تنفس پذیری بسیار خوب
- MVP ≈ 40,000 تنفس پذیری عالی
- MVP ≈ 60,000 تنفس پذیری بسیار عالی (سطح حرفهای)
شاخص RET (Resistance to Evaporative Transfer)
شاخص RET میزان مقاومت پارچه در برابر عبور بخار رطوبت بدن (عرق) را نشان میدهد. برخلاف MVP، در RET هرچه عدد کمتر باشد، پارچه تنفس پذیرتر است.
تفسیر مقادیر RET:
- RET > 20 غیرتنفس پذیر
- RET بین 12 تا 20 تنفس پذیری کم
- RET بین 6 تا 12 تنفس پذیر
- RET < 6 بسیار تنفس پذیر (مناسب فعالیتهای پرتحرک)
چند نکته مهم:
- اعداد MVP بالا یا RET پایین بهتنهایی تضمینکننده راحتی نیستند.
- طراحی لباس، وجود زیپهای تهویه (Pit Zip)، وضعیت DWR، و سیستم لایهبندی تأثیر مستقیمی بر عملکرد واقعی آن دارند.
- برای فعالیتهای سنگین مانند صعودهای طولانی یا اسکی کوهستان، RET کمتر از ۶ یا MVP بالاتر از ۲۰٬۰۰۰ انتخابی منطقی محسوب میشود.
عوامل اصلی برای انتخاب لباس تنفس پذیر
انتخاب لباس مناسب برای هوای گرم بهویژه در کوهنوردی تنها به «نازک بودن» پارچه محدود نمیشود. مجموعهای از عوامل ساختاری، فنی و طراحی بر میزان تنفس پذیری و احساس خنکی تأثیر میگذارند.
ساختار و وزن پارچه
بهطور کلی، پارچههایی با بافت متراکم و فشرده(چه کشبافت و چه تار و پودی) عبور هوا و بخار رطوبت را محدودتر میکنند، در حالی که بافتهای بازتر و آزادتر معمولا تنفس پذیری بهتری دارند.
همچنین، پارچههای نازکتر و نخهای ظریفتر بهدلیل جرم کمتر و فاصله هوایی بیشتر، انتقال گرما و رطوبت را آسانتر میکنند.
مدیریت رطوبت
پارچههای سبک و تنفسی به کاهش احساس گرما کمک میکنند، اما پارچههایی که عرق را از سطح پوست دور کرده و سریع خشک میشوند یک مرحله جلوتر هستند. این نوع پارچهها از سازوکار طبیعی بدن برای خنکشدن – یعنی تبخیر رطوبت – بیشترین بهره را میبرند.
در کوهنوردی، صرف جذب عرق کافی نیست؛ اگر رطوبت در پارچه باقی بماند، لباس هم خیس شده و احساس گرما را تشدید میکند و هم در صورت کاهش فعالیت میتواند باعث سرد شدن بدن شود.
فرم و اندازه لباس (Fit)
تناسب لباس تأثیر مستقیمی بر عملکرد تنفس پذیری دارد:
- اگر فعالیت اصلی شامل استراحت، کمپ یا کوهپیمایی سبک باشد، لباسهای آزاد و گشاد گردش هوای بهتری ایجاد میکنند.
- اگر فعالیت پرتحرک باشد و لایه بیس می پوشیم، لباس باید تماس مناسبی با پوست داشته باشد تا انتقال رطوبت بهدرستی انجام شود؛ نه آنقدر تنگ که جریان هوا مختل شود و نه آنقدر گشاد که پارچه نتواند وظیفه خود را انجام دهد.
پنلهای توری و منافذ تهویه
بسیاری از لباسهای مخصوص هوای گرم – بهویژه پوشاک محافظت در برابر آفتاب یا لباسهای ترکینگ – دارای پنلهای توری(Mesh) یا دریچههای تهویه زیپدار هستند. این عناصر طراحی، جریان هوا را در نواحی گرم بدن (مانند زیر بغل یا پشت) افزایش داده و به دفع سریعتر گرما و رطوبت کمک میکنند.
تنفس پذیری و ضدآب بودن
یکی از مهمترین چالشها در طراحی پوشاک فنی، ایجاد توازن میان ضدآب بودن و تنفس پذیری است. آب باران قطره ای و بسیار بزرگتر از مولکولهای بخار عرق است. پارچههای ضدآب تنفس پذیر بهگونهای طراحی میشوند که:
- بخار رطوبت تولیدشده توسط بدن بتواند از پارچه عبور کند.
- آب بیرونی(باران، برف یا مه) نتواند به داخل لباس نفوذ کند.
این عملکرد معمولا از طریق غشاهای میکروحفرهای یا غشاهای آبدوست انجام میشود که اجازه عبور بخار را میدهند اما مانع ورود قطرات آب میشوند.
با این حال، این تعادل بهشدت به وضعیت پوششDWR (Durable Water Repellent) وابسته است. با فرسودهشدن DWR، آب روی سطح خارجی پارچه پخش و جذب میشود (پدیده Wet Out). در این شرایط، قطرات آب سطحی منافذ خروج بخار را مسدود کرده و در نتیجه، با وجود ضدآب بودن غشا، تنفس پذیری لباس بهطور محسوسی کاهش مییابد.
تأثیر بدن بر تنفس پذیری لباس
تنفس پذیری لباس تنها به جنس پارچه و فناوری ساخت محدود نمیشود؛ شیوه استفاده و شرایط بدنی نیز نقش مهمی در عملکرد نهایی آن دارند.
چربی طبیعی پوست، کرمهای ضدآفتاب و آلودگیها میتوانند بهمرور منافذ پارچه یا غشا را مسدود کرده و توان عبور بخار را کاهش دهند. در چنین شرایطی، عملکرد تنفس پذیری لباس ممکن است دچار اختلال شود و پارچه رفتاری شبیه اسفنج پیدا کند؛ یعنی بهجای دفع آب، آن را در خود نگه دارد.
برای کاهش این مشکل، بسیاری از تولیدکنندگان از پوششهای PU (پلییورتان) یا لایههای Oleophobic (روغن گریز) در بخش داخلی لباس استفاده میکنند تا مانع نفوذ چربی و آلودگی شوند. البته این لایههای محافظ معمولا با کاهش جزئی تنفس پذیری همراه هستند و اهمیت شست و شوی صحیح و نگهداری اصولی لباس را دوچندان میکنند.
ویژگیهای کمکی برای افزایش تنفس پذیری
در پوشاک فنی و کوهنوردی، تنفس پذیری تنها به جنس پارچه محدود نمیشود، بلکه ویژگیهای طراحی و ساخت لباس نیز نقش بسیار مهمی در خروج گرما و رطوبت دارند. این امکانات بهعنوان ویژگیهای کمکی (Auxiliary Features) شناخته میشوند و معمولا با نام تهویه مکانیکی(Venting) مطرح میشوند.
نمونههای رایج تهویه در لباس و تجهیزات:
پارچه مش (Mesh Areas):
بافت شل و منافذ یکنواخت در بخشهایی از لباس یا کفش که جریان هوا را تسهیل میکند و امکان تبخیر رطوبت اضافی را فراهم میسازد.
زیپ زیر بغل (Pit Zips):
در ژاکتها و کاپشنهای فنی، زیپهای زیر بغل جریان هوا را تسهیل و گرمای اضافی را دفع می کنند.
زیپهای عمقی (Deep Zips):
زیپهای روی لباس که امکان باز کردن بخش داخلی یا رویه را فراهم میکنند، امکان تهویه مستقیم را فراهم می کنند.
شلوار شلوارک شو (Zip-off Pants):
بعضی از شلوارها در محدوده زانو زیپ دارند که با باز کردنش میتوان آن را به شلوارک تبدیل کرد تا در شرایط گرم و فعالیت شدید، تهویه و خنککنندگی افزایش یابد.
لبه ها و تنظیمهای آزاد (Hem & Toggle Adjustments):
امکان باز و بسته کردن لبههای لباس برای کنترل جریان هوا و خروج رطوبت بر اساس شدت فعالیت یا دمای محیط(کش ها و قفل هایی که لبه های لباس را تنگ و گشاد می کنند).
این ویژگیها در کنار الیاف تنفس پذیر و سیستم لایهبندی مناسب، باعث میشوند لباس در فعالیتهای طولانی، صعودهای سنگین و شرایط محیطی متغیر، عملکرد حرارتی و راحتی مطلوب را حفظ کند.
