در 7 نوامبر 2025 مقاله ای در سایت Explorersweb منتشر شد با عنوان «نبرد بر سر بلندترین آتشفشان آسیا: دماوند در برابر کونلون». این مقاله بحثی قدیمی را که تقریبا از یادها رفته بود را دوباره زنده کرد، این که کونلون در تبت بلندترین آتشفان نیم کره شمالی است. موضوعی که وقتی در سال 2008 مطرح شد با دلایل علمی رد شد. هر چند که این مقاله در نهایت نتیجه می گیرد، دماوند بلندترین آتشفشان آسیاست، اما دامن زدن به موضوعی که فراموش شده، نتیجه ای جز بحث های بی نتیجه ندارد.
سایت کوهپیما بر اساس مسئولیت ذاتی اش، وظیفه خود می داند که در حد توان علاوه بر آگاهی رسانی، چند نکته علمی را در این زمینه یادآوردی کند. مقاله «دماوند: بلندترین آتشفشان آسیا» با مبنا قرار دادن مقاله یاد شده و گسترش آن تلاش کرده است این مطلب را موشکافی کند.
دماوند، نگین البرز
دماوند در رشتهکوه البرز، در نزدیکی سواحل جنوبی دریای خزر قرار دارد. این آتشفشان خاموش با ارتفاع تقریبی 5671 متر، بلندترین قله ایران و از نظر فرهنگی نمادی کهن در منطقه به شمار میرود. دماوند همچنین عنوان بلندترین آتشفشان قاره آسیا را در اختیار دارد.
در سال ۲۰۰۸، وبسایت خبری و گردشگری آتشفشانها، که توسط ماجراجویی استرالیایی به نام «جان سیچ (John Seach) » اداره میشد، بحثی داغ را برانگیخت. او در فهرست خود، به جای دماوند، آتشفشان کونلون (Kunlun) در تبت را بهعنوان بلندترین آتشفشان آسیا معرفی کرد. ادعای او مدافعان و مخالفان زیادی یافت، اما سرانجام این مناقشه به تعریف دقیق واژه «آتشفشان» وابسته بود.
ماجرای دماوند در برابر کونلون
در دهه ۲۰۰۰، جان سیچ وبسایت خود به نام «volcanolive.com» را بهطور منظم با خبرهای فعالیت آتشفشانی، پژوهشها و اطلاعات سفر بهروزرسانی میکرد. او در صفحه معرفیاش، خود را «آموزگار آتشفشانشناسی» معرفی کرده بود و از همکاری با شبکههایی مانند BBC، نشنال جئوگرافیک و دیسکاوری خبر میداد.
طبق آرشیوهای اینترنتی، در اوایل ۲۰۰۸ او دماوند را دومین آتشفشان بلند نیم کره شمالی معرفی کرده بود (بلندترین احتمالا البروس در روسیه بود). کونلون را هم بهعنوان آتشفشان فهرست کرده بود، اما بدون اشاره به ارتفاعش. با این حال، بین اکتبر ۲۰۰۸ تا فوریه ۲۰۰۹، تغییری مهم در سایتش رخ داد.
در نسخه جدید، در صفحه مربوط به کونلون آمده بود: «کونلون بلندترین آتشفشان نیم کره شمالی و بلندترین آتشفشان آسیاست. ارتفاع آن ۱۳۰ متر بیشتر از دماوند در ایران است.»
پس از آن چند وب سایت کوهنوردی دیگر نیز کونلون را بلندترین آتشفشان آسیا معرفی کردند. اما مخالفان بیکار ننشستند.
پرسش اصلی: آتشفشان واقعی چیست؟
در برخی از منابع رده بندی کوه ها آمده است:
«قله، جایی است که برجستگی (prominence) آن نسبت به پایین ترین نقطه ای که آن را از قله های اطراف جدا می کند، بیش از ۳۰۵ متر(۱۰۰۰ فوت) باشد.»
این تعریف درباره آتشفشان ها نیز مصداق دارد.
در تبت و غرب چین چندین مرکز آتشفشانی پراکنده در ارتفاعی میان ۵۴۰۰ تا ۵۸۰۰ متر وجود دارد. بنابراین برخی از این مخروط ها از نظر ارتفاع ممکن است، با دماوند در ایران رقابت کنند. اما این مخروطهای بسیار کوچک آتشفشانی به احتمال زیاد هیچیک معیار منطقی برجستگی کوهنوردی را برآورده نمیکنند (مانند معیار ۱۰۰۰ فوت / ۳۰۵ متر که در تعاریف آمده است). بنابراین از این فهرست کنار گذاشته شدهاند.
این نکته دلیل اصلی مخالفت بسیاری از کوهنوردان و زمین شناسان با ادعای جان سیچ بود. آنان همچنین گفتند:
«این فهرست در پی آن است که تنها کوه های آتشفشانی واقعی را شامل شود، نه فورانهای جزئی گدازه که صرفا در مناطق مرتفع به سطح زمین نشت کردهاند.»
«کوه دماوند با ارتفاع تقریبی ۵۶۷۱ متر ، یک استراتوولکان(Stratovolcano) بزرگ و تنهاست که بیش از ۴۶۰۰ متر برجستگی توپوگرافی دارد.»
برجستگی، ارتفاع و ریشه اختلاف
یک نکته فنی: «بلندترین آتشفشان» را میتوان چندگونه تعریف کرد بالاترین نقطه آتشفشانی در عرض و طول (elevation)، یا بلندترین سازه آتشفشانی با برجستگی قابلتوجه (topographic prominence) که بهعنوان «کوه/قله» مطرح میشود.
کونلون
بر اساس برخی برآوردها، بلندترین مخروط در مجموعه آتشفشانی کونلون نزدیک به ۵۸۰۸ متر ارتفاع دارد، یعنی از نظر «ارتفاع مطلق نقطهای» بلندتر از دماوند است. اما چون آن نقطه بخشی از یک میدانِ مرتفع همگن است و برجستگی آن نسبت به سطح پیرامون کم است، معیار کوه/قله مستقل را برآورده نمیکند. برای معیارهای فهرستهای کوهنوردی یا هفت قله آتشفشانی(Seven Volcanic Summits) معمولا برجستگی و ماهیت قله مستقل اهمیت دارد؛ از این رو دماوند در عمل بلندترین آتشفشان آسیاست. زیرا ارتفاع دماوند ۵۶۷۱ متر از سطح دریا است و برجستگی توپوگرافی آن ۴۶۶۷ متر میباشد. بر پایه شاخص برجستگی توپوگرافی(Topographic Prominence)، این کوه در جایگاه دوازدهمین کوهِ دارای بیشترین برجستگی در جهان قرار دارد؛ معیاری که در مقایسه با کوه اورست در رشتهکوه هیمالیا سنجیده میشود.
دماوند و فهرست «هفت آتشفشان قارهای»
دماوند یکی از قله های فهرست مشهور «هفت آتشفشان قارهای (Volcanic Seven Summits)» است (بلندترین آتشفشان هر قاره). مانند دیگر فهرستهای ماجراجویانه، این قله نیز کوهنوردان بسیاری را به خود جذب میکند.
البته دماوند تنها مورد بحثبرانگیز این فهرست نیست. برای نمونه، کوه البروس بهعنوان بلندترین قله اروپا شناخته میشود، اما بسته به مرز جغرافیایی میان اروپا و آسیا، ممکن است اصلا در اروپا نباشد. همچنین، بلندترین آتشفشان قاره استرالیا در واقع در گینه نو قرار دارد، به همین دلیل آن قاره را گاهی استرالازیا (Australasia) یا اقیانوسیه (Oceania) مینامند.
بلندترین آتشفشان آسیا کدام است؟
در نگاه اول پاسخ ساده است: «بلندترین آتشفشان، همان کوهی است که بیشترین ارتفاع را دارد. اگر کونلون مرتفعتر است، پس تاج افتخار از آن اوست. اما مسئله تنها در ارتفاع نیست، بلکه در ماهیت آتشفشانی آن نیز هست».
آتشفشان کونلون در واقع میدان آتشفشانی آشیکوله (Ashikule Volcanic Field) یا گروه آتشفشانی گسل کونلون نام دارد، مجموعهای از حدود 70 مخروط در مساحتی نزدیک به 700 کیلومتر مربع که بلندترین مخروط آن نزدیک به ۵۸۰۸ متر ارتفاع دارد، یعنی اندکی بیشتر از دماوند که بلندای آن بین ۵۶۰۹ تا ۵۶۷۱ متر برآورد میشود.
اما کونلون یک آتشفشان منفرد نیست و هیچیک از این مخروطها برجستگی ارتفاعی چشمگیری ندارند. میانگین ارتفاع زمین در این میدان آتشفشانی حدود ۵۰۰۰ متر است و قلهها تنها چندصد متر از سطح پیرامون بلندترند. بلندترین آنها، قله کا-اِر-داشی (Ka-er-daxi) یا ولکان (Vulkan)، فقط ۱۲۰ متر برجستگی دارد. از این رو بسیاری استدلال میکنند که کونلون را نمیتوان «آتشفشان» به معنای دقیق دانست.
بنا بر این استدلال نیز دماوند بلندترین کوه آتشفشانی آسیاست.
پایان مناقشه
در هر صوردت می توان ادعا کرد که این جدال سالهاست فروکش کرده است و منابع معتبر همه از دماوند بهعنوان بلندترین آتشفشان آسیا یاد میکنند. کوهنوردانی هم که در سالهای گذشته فهرست هفت آتشفشان قارهای را کامل کردهاند، همگی برای بخش آسیایی به دماوند صعود می کنند.
