هیجان کوهنوردی و اسکی روی برف بکر و دستنخورده. یافتن آرامش و خلوت در طبیعت زمستانی. کاوش در مناطق دورافتاده کوهستانی تنها با اتکا به توان خودمان. هر دلیلی که ما را در زمستان به کوهستان میکشاند، یک نکته بسیار مهم را نباید فراموش کنیم: اگر وارد کوهستانهای پوشیده از برف میشویم، خطر بهمن را در نظر داشته باشیم. بنابراین پیش از قدم گذاشتن در کوهستان برفی لازم است با «بهمن شناسی و ایمنی در بهمن» آشنا شویم. بهترین کار برای این منظور آموزش در کنار یک استاد باتجربه است و در کنار آن مطالعه کتاب و مقاله های آموزشی.
بهمن چیست؟
بهمن توده ای برف است که در امتداد یک شیب به سمت پایین حرکت میکند. بهمن میتواند بزرگ یا کوچک، خشک یا مرطوب و از همه مهم تر مرگبار باشد.
بهمن چه زمانی رخ میدهد؟
احتمال ریزش بهمن – بیشتر – هنگام بارش برف یا ۲۴ ساعت پس از بارش است.
(این مهم ترین نکته ای است که هر کوهنورد، اسکی باز یا یخ نورد باید آن را بداند.)
بهمن شناسی را چطور آغاز کنیم؟
در یک دوره آموزشی شرکت کنیم.
در یک دوره بهمن شناسی شرکت کنیم. در صورت امکان، آموزشهای رسمی و پیشرفته ببینیم. سطح آموزش خود را متناسب با اهداف و میزان راحتی و ریسکپذیریمان انتخاب کنیم و پیش ببریم.
بدانیم بهمن ها کجا و چرا رخ میدهند.
یادگیری این موضوع به ما کمک میکند هنگام فعالیت در کوهستان های برفی، از مناطق پرخطر دوری کنیم.
پیش بینی های هواشناسی را بررسی کنیم.
مراکز و سایت های هواشناسی گزارشهای روزانهای با جزئیات دقیق از شرایط برف و خطر بهمن ارائه میدهند تا بتوانیم بهتر برای برنامه خود آماده شویم.
تجهیزات نجات همراه داشته باشیم و نحوه استفاده از آنها را بدانیم.
بهترین راه، دوری از بهمن است؛ اما اگر دچار حادثه شدیم، همراه داشتن تجهیزات می تواند بسیار کمک کننده باشد.
نشانه های هشدار بهمن را بشناسیم.
در کوهستان، از مهارتهای مشاهده خود استفاده کنیم تا نشانه های کلیدی ناپایداری لایههای برف و ریزش بهمن را تشخیص دهیم.
نشانه های هشدار بهمن
علاوه بر بررسی پیشبینی روزانه بهمن، زمانی که گام در کوهستان می گذاریم، باید حواس مان به اطراف باشد و نشانه های هشدار بهمن را بشناسیم. این نشانه ها سادهترین و پایهایترین مشاهداتی هستند که به ما کمک میکنند در کوهستان برفی ایمنتر بمانیم.
وقتی یکی از این علائم را مشاهده میکنیم، در واقع طبیعت به ما هشدار میدهد که لایههای برف ناپایدارند و خطر ریزش بهمن وجود دارد.
برف جدید
شاید ساده ترین و بهترین نشانه احتمال ریزش بهمن برف تازه ای باشد که در منطقه باریده است. همان طور که پیشتر گفته شد بهتر است هنگام بارش برف و همچنین تا 24 ساعت پس از آن به کوه نرویم.
بهمن های اخیر
اگر نشانههایی از بهمن های اخیر میبینیم یا پیشبینی ها اعلام کردهاند که اخیرا بهمن رخ داده است، این یک هشدار جدی برای دوری از زمینهای مستعد بهمن است. اگر مطمئن نیستیم که بهمن تازه است یا نه، فرض را بر تازه بودن آن بگذاریم.
از نشانههای واضح بهمن اخیر میتوان به تودههای برف انباشته و دانه درشت و بههمریخته(آوار بهمن) اشاره کرد. همچنین اگر به کوهها نگاه کنیم، ممکن است دیواره عمودی محل جدا شدن برف را ببینیم که به آن «لبه شکست» می گویند.
ترکهای ناگهانی روی برف
وقتی لایههای ناپایدار برف تحت تأثیر یک عامل حرکت می کنند، ممکن است ترکهایی بهسرعت روی سطح برف ایجاد شود و تا دهها یا حتی صدها متر امتداد پیدا کند.
صدای شکستن برف
این صدا زمانی شنیده میشود که لایه ناپایدار برف زیر پای ما یا گروه فرو میریزد. با خروج ناگهانی هوا از میان لایههای برف، صدایی شبیه «وومف» ایجاد میشود(این اصطلاح فنی مورد استفاده کارشناسان بهمن است).
اگر ترکهای ناگهانی نشانه دیداری هستند، صدای «وومف» نشانه شنیداری ناپایداری برف است. این دو علامت گاهی همزمان رخ میدهند.
تغییرات شدید آبوهوا
هر زمان با تغییرات ناگهانی و شدید آبوهوا روبهرو شدیم، باید انتظار مشکلات جدی داشته باشیم.
- بارش باران یا سنگین برف نشان میدهد شرایط برای ناپایداری برف مهیاست.
- بادهای شدید را جدی بگیریم. به الگوهای روی برف که به وسیله باد شکل گرفتهاند توجه کنیم؛ این نشانهها میتوانند بیانگر جابهجایی و انباشت برف در تودههای خطرناک باشند. به نقابهای برفی و تودههای انباشتهشده روی شیبهای تند دقت کنیم.
- افزایش سریع دما و ذوب شدن ناگهانی برف میتواند پایداری لایههای برف را بهشدت کاهش دهد.
بهمن کجا و چرا رخ میدهد؟
برای وقوع یک بهمن، سه عامل باید هم زمان وجود داشته باشد:
- برف ناپایدار
- زمین مستعد بهمن(شیب دار)
- یک عامل محرک که میتواند طبیعی(مانند باد یا بارش) یا انسانی باشد
اگر حتی یکی از این سه عامل حذف شود، احتمال وقوع بهمن از بین میرود.
برای مثال، اگر برف ناپایدار باشد و ما هم عامل محرک بالقوه باشیم، اما زمین هموار یا کمشیب باشد، خطر بهمن وجود نخواهد داشت.
برای تشخیص اینکه بهمن کجا و چرا رخ می دهد، می توانیم از سه پرسش زیر بهعنوان راهنما استفاده کنیم:
1. آیا برف ناپایدار است؟
برف ناپایدار، برفی است که تمایل دارد یا امکان دارد به سمت پایین شیب سر بخورد. عواملی مانند وضعیت هوا، نوع و میزان بارش، دما، باد، تابش خورشید و بسیاری عوامل دیگر بر پایداری لایههای برف تأثیر میگذارند.
اگرچه درک و تحلیل دقیق ساختار برف به آموزش و تجربه تخصصی نیاز دارد، اما یک راه ساده برای بهدست آوردن این اطلاعات وجود دارد: بررسی پیشبینی های هواشناسی و بهمن.
با خواندن گزارش هواشناسی میتوانیم بفهمیم آیا برف ناپایدار است و این ناپایداری در چه مناطقی وجود دارد.
2. آیا در زمینی هستیم که امکان وقوع بهمن در آن وجود دارد؟
تشخیص زمین مستعد بهمن، کلید حرکت ایمن در کوهستان است. زمین بهمن خیز به هر مکانی گفته میشود که بهمن میتواند در آن شروع شود، حرکت کند یا متوقف شود. یادگیری شناسایی این زمینها به ما کمک میکند برنامهریزی بهتری داشته باشیم و مسیر ایمنتری را انتخاب کنیم.
هنگام ارزیابی زمین، به عوامل زیر توجه کنیم:
شیب دامنه
برای حرکت برف، شیب باید بهاندازه کافی تند باشد. بیشتر بهمن ها معمولا در شیب های بین ۳۰ تا ۴۵ درجه آغاز میشوند. هرچند بهمن در شیب های کمتر هم ممکن است رخ دهد، اما چندان شایع نیست. هنگام حرکت در کوهستان برفی، از خود بپرسیم: آیا این شیب بهاندازهای تند هست که برف بتواند در آن سر بخورد؟ تخمین زاویه شیب میتواند دشوار باشد؛ به همین دلیل استفاده از شیبسنج(Inclinometer) می تواند بسیار کارآمد باشد.
شیبهای متصل
زمین مستعد بهمن فقط جایی نیست که روی آن حرکت میکنیم. اگر در زمینی کم شیب و هموار هستیم که در بالادست آن شیب تند است، خطر ریزش بهمن همچنان وجود دارد.
تله برفی (Snow Traps)
اینها عوارضی مانند کولوارها(Couloir)، نقاب های برفی، سکو های طبیعی، سنگها، پرتگاهها، درختان یا شکافهای یخی هستند که میتوانند پیامدهای یک بهمن را شدیدتر کنند. اگر در بهمن گرفتار شویم، تله های برفی حتی یک بهمن کوچک را هم خطرناکتر میکنند، زیرا احتمال آسیبدیدگی را افزایش میدهند یا عملیات نجات را دشوارتر می کنند. یک بهمن کوچک میتواند ما را به درخت یا صخره بکوبد، از پرتگاه به پایین بیندازد یا در یک فرورفتگی عمیق دفن کند. بیشتر افرادی که در بهمن جان خود را از دست میدهند، به دلیل خفگی(ناتوانی در تنفس هنگام مدفون شدن) یا ضربههای شدید جان میبازند.
3. آیا ممکن است من باعث وقوع بهمن شوم؟
سومین عامل لازم برای وقوع بهمن، عامل محرک است. محرکهای طبیعی مانند بارش برف و باران یا باد میتوانند باعث بهمن شوند؛ اما بیشتر حوادث بهمن توسط خود فرد گرفتار شده یا یکی از اعضای گروه او ایجاد میشود.
اسکی باز، اسنوبوردباز، کوهنورد یا یخ نورد میتوانند با اعمال وزن خود روی برف ناپایدار، باعث وقوع بهمن شوند.
به همین دلیل، تصمیمهایی که درباره زمان حرکت، محل عبور و شیوه حرکت میگیریم، نقش بسیار مهمی در پیشگیری از حوادث دارند.
نکته مهم:
صدای انسان نمی تواند باعث ریزش بهمن شود.
بررسی پیش بینی بهمن
یکی از مهمترین کارهایی که پیش از ورود به کوهستان باید انجام دهیم، به دست آوردن اطلاعات دقیق درباره وضعیت هوا و شرایط ریزش بهمن است. از آنجا که شرایط بهطور مداوم در حال تغییر است، باید پیشبینی بهمن را هر روز و گاهی هر ساعت بررسی کنیم.
پیشبینی بهمن به ما میگوید:
- احتمال وقوع بهمن چه اندازه است.
- اندازه مورد انتظار و پراکندگی بهمنها چطور است.
- توصیههای حرکتی و ایمنی چیست.
تکنیک های ایمن حرکت در برف
گاهی حتی با بهترین برنامه ریزی – خواسته یا ناخواسته – وارد منطقه ای می شویم که احتمال ریزش بهمن در آن هست. برای افزایش ایمنی در چنین شرایطی نکات زیر را به یاد داشته باشیم:
- هرچه زودتر بتوانیم اطلاعات مربوط به پایداری برف منطقه را به دست بیاوریم، بهتر است.
- تا حد ممکن روی یالها و دیوارههای سنگی حرکت کنیم.
- مسیرهایی را انتخاب کنیم که باد، برف آنها را جارو کرده و برف کمتری دارند.
- شیبها را مستقیم بالا یا پایین برویم؛ این کار ایمن تر از حرکت زیگزاک یا مورب است.
- تراورسها را در ارتفاع بالا و نزدیک دیوارهها یا پایینتر از محدوده توقف بهمن انجام دهیم.
- از شیبهای مشکوک، تک تک(یک نفره) عبور کنیم و به سمت محل امن برویم.
- در صورت امکان و با تشخیص درست از طناب استفاده کنیم.
در صورت وقوع بهمن چه باید کرد؟
اگر در بهمن گرفتار شدیم:
- فریاد بزنیم تا همه آگاه شوند.
- اگر امکان دارد به مانعی محکم(درخت یا سنگی پایدار) بچسبیم.
- تجهیزات غیر ضروری را رها کنیم اما کوله را نگه داریم؛ کوله میتواند آسیب را کاهش دهد.
- سعی کنیم به سمت کنارههای بهمن فرار کنیم نه پایین دست.
- با حرکاتی شبیه شنا کردن، تلاش کنیم در سطح برف باقی بمانیم.
- وقتی بهمن کند میشود، تلاش کنیم فضایی جلوی صورت خود ایجاد کنیم و یک دست را نزدیک دهان نگه داریم.
- اگر کاملا دفن شدیم، دهان را بسته نگه داریم و آرام بمانیم تا برف وارد مجاری تنفسی ما نشود.
همراه داشتن تجهیزات ایمنی بهمن و تسلط بر استفاده از آنها
از آنجا که بیشتر بهمن ها توسط خود فرد گرفتار یا یکی از اعضای گروه ایجاد میشوند، بسیار حیاتی است که تمام اعضای گروه تجهیزات اصلی نجات بهمن را همراه داشته باشند و نحوه استفاده از آنها را بهخوبی بدانند.
اگر ما یا یکی از اعضای گروه در بهمن گرفتار و مدفون شویم، زمان بسیار محدودی برای نجات وجود دارد. به همین دلیل باید تمرین کافی در استفاده از زنده یاب بهمن، میله ردیاب و بیلچه داشته باشیم.
تجهیزات ضروری برای مواجهه با بهمن
بهتر است در صعودهای زمستانی هر کوهنورد سه وسیله زیر را همراه داشته باشد:
زنده یاب بهمن(Avalanche Transceiver)
این وسیله دستگاه الکترونیکی کوچکی است که سیگنال الکترومغناطیسی ارسال و دریافت میکند و امکان پیدا کردن فرد مدفونشده را فراهم می کند. هر کوهنورد باید در ابتدای برنامه دستگاه خود را در حالت ارسال (Transmit) بگذارد. اگر کسی گرفتار شود، دیگران دستگاه خود را روی حالت دریافت(Receive) میگذارند تا با دریافت سیگنال فرستاده شده او محلش را پیدا کنند.
میله ردیاب(میله سونداژ بهمن)(Avalanche probe)
پس از پیدا کردن محل سیگنال فرد مدفونشده، از میله ردیاب(میله کاوش) برای تعیین دقیق مکان و عمق دفنشدگی استفاده میشود. این میله های سبک و تاشو کمک میکنند بدون اتلاف وقت، فرد را در نقطه درست پیدا کنیم.
بیلچه برف
بیرون آوردن فرد مدفونشده از زیر توده های برف کاری سخت و زمانبر است. بیلچه های سبک مخصوص، جابهجایی حجم زیادی از برف را آسانتر میکنند.
همیشه به یاد داشته باشیم:
در کوهستان، افرادی جسور هستند و افرادی که عمر طولانی دارند…..این دو به ندرت با هم جمع میشوند!
ما مسئول ایمنی خودمان هستیم. پس آماده باشیم، مشاهده کنیم و بپرسیم، تا سالها از کوهنوردی لذت ببریم.
