تاریخچه کوهنوردی

تاریخچه کوهنوردی شاید به اندازه عمر انسان بر روی کره زمین باشد. همان زمان که او برای به دست آوردن غذا در پی جانوران می‌‌ رفت و یا برای پیداکردن سرپناهی که از باران و برف در امان بماند غارها را خانه خود کرده‌‌ بود، نخستین کوهنوردی‌‌ هایش را آغاز کرد. در اسطوره ها نیز کوه جایگاه والایی دارد. یکی از شناخته شده‌‌ ترین‌‌ ها برای فارسی‌‌ زبانان داستان آرش کمان‌‌ گیر است: آرش از بالای کوه “آیریوخشئوثه” تیری پرتاب کرد و محل به زمین نشستن تیر مرز دو کشور ایران و توران شد.

نخستین صعودهای ثبت‌‌ شده در تاریخ، سفرهای نظامی، مذهبی، هواشناسی و یا اکتشافی بودند. هرودوت در کتابش آورده است: ارتش ایران برای دور زدن اسپارت‌‌ ها از کوه‌‌ های مشرف به تنگه ترموپیل بالارفت.

پیامبران نیز به نقاط مرتفع می رفتند تا دستورات جدید بیاورند و یا دوره چله‌‌ نشینی خود را بگذرانند و جادوگران قبیله‌‌ ها ارواح را در کوه‌‌ ها می‌‌ جستند. در نتیجه می‌‌ توان گفت در طول تاریخ، صعود به کوه‌‌ ها جنبه کاربردی در زندگی انسان داشته است.

آغاز کوهنوردی نوین

اگرچه کوه ها هزاران سال صعود می شدند، اما تاریخچه کوهنوردی امروزی را باید با نام هوراس بندیکت دو سوسور، فیزیکدان اهل ژنو و صعود به قله مون بلان آغاز کرد. او در سال 1760 در سفری به شهر شامونی فرانسه با دیدن قله مون‌‌ بلان چنان مجذوب آن شد که جایزه‌‌ ای برای نخستین صعود موفق به آن درنظر گرفت. در سال 1786 تلاش سوسور به ثمر نشست و میشل گابریل پاکارد، پزشک محلی و ژاک بالمات، راهنما و کوهنورد اهل شامونی توانستند به مون‌‌ بلان صعود کنند. خود «دو سوسور» نیز یک سال پس از آن‌‌ ها موفق به انجام این کار شد.

ماری پارادی از اهالی شامونی نخستین زنی است که در سال 1808 توانست به قله‌ مون بلان صعود کند. با این حال، صعود او با کمک فیزیکی راهنماها انجام شد. نخستین صعود زنانه‌ ای که معمولا به‌ عنوان یک صعود مستقل و ورزشی (آن هم به قله مون بلان بود) شناخته می‌ شود، توسط هنریت دانژویل در سال 1838 انجام شد.

سال‌‌ های میانی سده هجده تا پایان سده نوزده را می توان عصر طلایی کوهنوردی دانست که طی آن این ورزش توسعه یافت. در آن سال‌‌ ها کوهنوردان از عصا، طناب‌‌ های ساخته شده از الیاف طبیعی و گیره‌‌ های چوبی برای حمایت استفاده می‌‌ کردند.

تاریخچه کوهنوردی گواهی است بر این که این ورزش از همان سال‌‌ های آغازین نه تنها محدودیت‌‌ های استقامت و توانایی انسان را جابجا کرد، بلکه به اکتشاف مکان‌‌ های جغرافیایی جدیدی نیز انجامید. کوهنوردان همچنین با نقشه‌‌ برداری از مناطق ناشناخته و بررسی یخچال‌‌ های طبیعی کمک بزرگی به علم زمین‌‌ شناسی کردند.

نقاط عطف در تاریخچه کوهنوردی

• 1786: نخستین صعود ثبت‌‌ شده به قله‌‌ مون بلان.
• تحولات نیمه سده نوزدهم میلادی (صعود آلفرد ویلز به قله وترهورن (Wetterhorn) در 1854و تاسیس باشگاه آلپاین بریتانیا در 1957) که آغاز کوهنوردی نوین به شمار می رود.
• 1953: صعود ادموند هیلاری و تنزینگ نورگی به قله اورست.

در نیمه سده نوزدهم، گروهی از کوهنوردان بریتانیایی به همراه راهنماهای سوئیسی، ایتالیایی یا فرانسوی، صعودهای متعددی به قله‌‌ های بلند سوئیس انجام دادند. نخستین صعود به قله ماترهورن در سال 1865 توسط تیمی به رهبری ادوارد وامپر، نقطه‌‌ عطفی در رشد کوهنوردی به عنوان یک ورزش بود. در این صعود هنگام برگشت با سقوط میشل کروز، سه تن دیگر نیز که با طناب به او وصل بودند – هادو، هادسون و داگلاس- سقوط کردند و جانشان را از دست دادند.

در میانه سده نوزدهم، سوئیسی‌‌ ها گروهی از راهنماهای کوهستان را تربیت کردند که نقش مهمی در ترویج کوهنوردی به عنوان یک ورزش داشتند. این راهنماها با هدایت کوهنوردان به قله‌‌ های مختلف در سراسر اروپای مرکزی، به ارتقا این فعالیت ورزشی کمک شایانی کردند.

با صعود به قله‌‌‌ های بلند آلپ در پایان سده نوزدهم، کوهنوردان به دنبال چالش‌‌ های جدیدی در دیگر نقاط جهان برآمدند. آن ها توجه خود را به کوه‌ های آند در آمریکای جنوبی، کوه‌های راکی در آمریکای شمالی، قله‌‌ های قفقاز، آفریقا و در نهایت پهنه وسیع هیمالیا معطوف کردند.

نخستین صعودهای مهم در تاریخ کوهنوردی

برخی از نخستین صعودها در تاریخ کوهنوردی را می‌‌ توان چنین برشمرد:

• سنت‌‌الیاس (5489 متر) در مرز آلاسکا و قلمرو یوکان کانادا در سال 1897
• آکونکاگوا (6959 متر) بلندترین قله آند، در سال 1897
• گراندتتون (4197 متر) در کوه‌ های راکی در سال 1898 (نخستین صعود مستند و مورد تأیید)
• قله مارگریتا (5119 متر) در رشته‌ کوه روونزوریدر شرق آفریقا در سال 1906
• قله دنالی (6190 متر) آلاسکا در سال 1913

با صعود به بلندترین کوه‌‌ های جهان، راه برای صعود به اورست، بام جهان، هموارتر می‌‌ شد. با این‌‌ حال، انجام این کار تا اواسط سده بیستم به طول انجامید.

در پایان سده نوزدهم و آغاز سده بیستم اتریشی‌‌ ها، چینی‌‌ ها، انگلیسی‌‌ ها، فرانسوی‌ ها، آلمانی‌ ها، هندی‌‌ ها، ایتالیایی‌‌ ها، ژاپنی‌ ها و روس‌‌ ها توجه خود را به پهناورترین منطقه کوهستانی کره‌‌ زمین معطوف کردند، هیمالیا و رشته‌ کوه های‌‌ اطرافش. پس از جنگ جهانی اول، بریتانیایی‌ ها اورست را هدف ویژه خود قرار دادند. در همین زمان، کوهنوردان کشورهای دیگر در حال صعودهای موفقیت‌ آمیز به دیگر قله‌‌ های هیمالیا بودند.

در کوهپیما بخوانید: شرپا کیست؟

صعودهای شاخص دهه 1950:

• آناپورنا (8091 متر) در ژوئن 1950 توسط موریس هرتزوگ و لویی لاشنال (گروه فرانسوی‌‌).
• نانگاپاربات (8126 متر) در سال 1953 توسط هرمان بول (گروه آلمانی‌‌ – اتریشی‌).
• کانچن جونگا (8586 متر) در می 1955 توسط جو براون و جورج بند (گروه بریتانیایی‌‌).
• Lhotse (8516 متر)در سال 1956 توسط ارنست رایس و فریتس لوخزینگر (گروه سوئیسی‌‌).
• K2 (8611 متر) دومین کوه بلند جهان، در ژوئیه 1954 توسط آکلیله کامپاگنونی و لینو لاچدلی (گروه ایتالیایی).
• اورست (8850 متر) در 29 مه 1953 توسط ادموند هیلاری، کوهنورد نیوزیلندی و تنزینگ نورگی راهنمای تبتی .

دیگر اولین ها در تاریخ کوهنوردی

• چو اویو (8201 متر) در اکتبر 1954 توسط هربرت تیخی، یوزف یوخلر و پاسانگ داوا لاما (گروه اتریشی).
• ماکالو (8463 متر) در می 1955 توسط ژان کوزی و لیونل ترای (گروه فرانسوی).

پس از صعود به قله‌‌های بلند و آشنایی با آن‌‌ها کوهنوردان به تجربه‌‌ های جدید روی آوردند، برخی از آن‌‌ ها عبارتند از:

• تمرکز بر روی مسیرهای دشوارتر: تأکید بر جستجو و شناسایی مسیرهای دشوارتر قله‌‌ ها.
• صعودهای فنی: صعود به دیواره‌‌ های سنگی عمودی یا غیرممکن با استفاده از ابزار و تکنیک‌ های پیشرفته سنگ‌‌ نوردی.
• سبک آلپاین: صعود به بلندترین قله‌‌ ها با حرکت نسبتا مستقل تیم در کوه، حمل تجهیزات توسط خود کوهنوردان، صعود پیوسته یا در تعداد محدودی از مراحل و پرهیز از سبک محاصره‌ ای و ایجاد زنجیره‌ ای از کمپ‌ ها و بارگذاری‌ های مکرر.
• صعود بدون اکسیژن اضافی: صعود بدون کپسول اکسیژن به نقاطی که فشار هوا بسیار کم است.

امروزه کوهنوردی به رشته های مختلفی همچون: آلپاین، یخ‌‌ نوردی، سنگ‌‌ نوردی، اکسپدیشن و… دسته‌‌ بندی می‌‌ شود. از سوی دیگر شاخه‌‌ هایی از این ورزش رقابتی شده است، مانند: سنگ‌‌ نوردی سرعتی، بولدرینگ، اسکای رانینگ و…. .

در آغاز سده بیستم یخ‌‌ نوردی به‌‌ عنوان رشته ورزشی مستقل محبوبیت پیدا کرد و نخستین مسابقه آن در سال 1912 در یخچال برنوا در کورمایر ایتالیا برگزار شد.

گسترش کوهنوردی در جهان

در دهه‌‌های 1960 و 1970 فرهنگ کوهنوردی در خارج از اروپا گسترش یافت. این سال ها با گذار از کوهنوردی اکتشافی و اکسپدیشن‌ های بزرگ به صعودهای سبک‌ تر، فنی‌ تر و مسیرمحور همراه بود. کوهنوردان برخی از کشورها مانند کانادا سبک‌ های ویژه خود را در این زمینه ابداع کردند. این دوره همچنین با پیشرفت‌ های سریع تکنولوژی همراه بود و ورزشکاران امکان استفاده از ابزارهای جدید و تکنیک‌‌ های پیچیده‌ تر را به دست آوردند.

در دهه 1980، کوهنوردی به طور فزاینده‌ ای همه‌‌ گیر شد و تعداد کوهنوردان غیر حرفه‌‌ ای به‌‌ طور قابل توجهی افزایش یافت.

شکل گیری باشگاه ها و فرهنگ کوهنوردی

کوهنوردی، ورزشی گروهی است که در آن اعضای گروه از ترکیب توانایی‌‌ ها و تدبیر خود برای یاری رساندن به یکدیگر در جهت رسیدن به اهداف مشترک استفاده می‌ کنند. پس از تأسیس باشگاه آلپاین بریتانیا در سال 1857، دیگر کشورهای اروپایی نیز به سرعت از این الگو پیروی کردند. امروزه باشگاه‌ های کوهنوردی متعددی در سراسر جهان وجود دارند که از اکسپدیشن‌ ها حمایت می‌ کنند، نشریه‌‌ های گوناگون منتشر می‌ کنند و از کوهنوردان در کشور خود پشتیبانی می‌ ظکنند.

کوهنوردی در دنیای امروز

امروزه، کوهنوردی بیش از پیش فراگیر شده است. به طوری که برخی به دلیل ازدحام صعودکنندگان، قله اورست را به یک بزرگراه تشبیه می‌کنند!

نوآوری‌ های تکنیکی و فناورانه در زمینه تجهیزات کوهنوردی، مانند طناب‌‌ ها، پیچ‌ ها و کرامپون‌‌ های پیشرفته امکان صعود به زمین‌‌های چالش ‌برانگیزتر مانند صخره ‌های شیب‌‌ دار و مسیرهای یخچالی را فراهم کرده است.

بسیاری از قله‌‌ های مشهور جهان مجهز به پناهگاه و جان پناه شده‌‌ اند و کوهنوردان می‌ توانند در کمپ‌ های اصلی مستقر شده و برای صعود نهایی آماده شوند. از سوی دیگر تکنیک‌ های جستجو و نجات نیز پیشرفت‌‌ های خوبی داشته است. همچنین استفاده از کابل‌ های فولادی به عنوان کمک در مسیرهای شیب‌ دار، در مسیرهای پر رفت و آمد گردشگران کوهستانی رواج یافته است.

انقلاب فنی در کوهنوردی

از نیمه دوم سده بیستم، پیشرفت تجهیزات و تکنیک‌ های کوهنوردی تغییر چشمگیری در شیوه صعود به وجود آورد. طناب‌ های مقاوم‌ تر و سبک‌ تر، کرامپون‌ های پیشرفته‌ تر، کلنگ‌ های یخ تخصصی، ابزارهای حمایت و اتصال و بعدها پیچ‌ های یخ و تجهیزات فنی سنگ‌ نوردی، امکان حرکت ایمن‌ تر و مؤثرتر در مسیرهای سنگی، یخی و مختلط را فراهم کردند. هم‌زمان، پیشرفت در طراحی کفش، پوشاک و تجهیزات کمپ نیز به کوهنوردان اجازه داد مدت بیشتری در محیط‌ های سخت و ارتفاعات بالا فعالیت کنند.

این پیشرفت‌ ها فقط به افزایش ایمنی و راحتی محدود نماند، بلکه ماهیت صعودها را نیز تغییر داد. کوهنوردان به‌ تدریج از اکسپدیشن‌ های بزرگ و سبک‌ های مبتنی بر ایجاد کمپ‌ های متعدد و انتقال مرحله‌ به‌ مرحله تجهیزات فاصله گرفتند و به سوی گروه های کوچک‌ تر، مسیرهای دشوارتر و صعودهای سبک‌ تر حرکت کردند. در دهه‌ های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، این تغییر در قالب صعودهای فنی و سبک آلپاین نمود بیشتری پیدا کرد؛ کوهنوردان تلاش می‌ کردند مسیرهای دشوار را با تجهیزات کمتر و در مدت کوتاه‌ تری پشت سر بگذارند.

در کنار پیشرفت تجهیزات، تکنیک‌ های صعود نیز تکامل یافت. روش‌ های جدید در سنگ‌ نوردی، یخ‌ نوردی و صعود از مسیرهای مختلط، دامنه زمین‌ هایی را که کوهنوردان می‌ توانستند از آن عبور کنند گسترش داد. بعدها فناوری‌ های ارتباطی، دستگاه‌ های موقعیت‌ یابی و تجهیزات جست‌ و جو و نجات نیز به ابزارهای کوهنوردی افزوده شدند و امکان برنامه‌ ریزی، ارتباط و امدادرسانی مؤثرتر در مناطق دورافتاده را فراهم کردند.

به این ترتیب، انقلاب فنی را نمی‌ توان تنها تاریخچه‌ ای از ابزارهای جدید دانست؛ این تحول، همراه با تغییر نگرش کوهنوردان به مسیر، سبک صعود و میزان اتکا به تجهیزات، یکی از عوامل مهم شکل‌گیری کوهنوردی مدرن بود.

چالش های جدید برای کوهنوردان

برای حفظ هیجان صعود به قله‌‌ ها، کوهنوردان حرفه‌ ای به دنبال چالش‌ های جدیدی مانند صعودهای زمستانی، صعود به همه بلندترین کوه‌ ها، صعودهای انفرادی، صعودهای آلپاین و صعودهایی هستند که با فرود با اسکی همراه است.

در زمینه لباس، دورشدن از پنبه و رفتن به سمت پارچه‌‌ های تنفس‌ پذیرتر، راحتی را به‌‌ طور قابل توجهی افزایش داده و گذراندن شب‌ در خارج از خانه را درآب‌‌ و هواهای مختلف برای کوهنوردان آسان‌ تر کرده است.

کوهنوردان مشهور و دستاوردهایشان

• سر ادموند هیلاری (2008-1919): کوهنورد نیوزیلندی که به همراه تنزینگ نورگی در سال 1953 برای نخستین بار به قله اورست صعود کرد.
• جونکو تابی (2016-1939): کوهنورد ژاپنی که اولین زن صعودکننده به اورست در سال 1975 و هفت قله دیگر بلند جهان بود.
• راینهولد مسنر (متولد 1944): کوهنورد ایتالیایی که نخستین صعودکننده به همه 14 قله 8000 متری جهان است. او همچنین نخستین کسی است که بدون اکسیژن اضافی به اورست صعود کرد.
• آرلین بلوم (متولد 1945): کوهنورد آمریکایی که در سال 1978 نخستین صعود تمام زنانه آناپورنا را رهبری کرد و از مدافعان برجسته حضور زنان در کوهنوردی است.
• موریس هرتزوگ (2012-1919): کوهنورد فرانسوی که رهبری اکسپدیشن موفق آناپورنا فرانسه در سال 1950 را بر عهده داشت و نخستین صعودکننده به یک قله 8000 متری بود.
• گرلینده کالتنبرونر (متولد 1970): کوهنورد اتریشی و نخستین زنی که بدون استفاده از اکسیژن اضافی به همه 14 قله 8000 متری جهان صعود کرد.
• کریس بونینگتون (متولد 1934): کوهنورد بریتانیایی که رهبری نخستین صعود موفق از جبهه جنوبی آناپورنا در سال 1970 را بر عهده داشت.
• نیرمال پورجا (2026-1983): کوهنورد نپالی و عضو سابق نیروهای ویژه بریتانیا که در سال 2019 رکورد جهانی سریع‌ ترین صعود (کمتر از 7 ماه) به 14 قله 8000 متری جهان را ثبت‌‌ کرد.

این کوهنوردان مشهور، چه زن و چه مرد، با دستاوردهای خود در کوهنوردی، مرزهای توانایی‌های انسانی را جابجا کرده و الهام‌ بخش بسیاری برای صعود به بلندترین قله‌‌ های جهان بوده‌ اند.

امروزه کوهنوردی از فعالیتی اکتشافی و علمی در قرن‌ های گذشته به فعالیتی ورزشی، فنی و گاه رقابتی تبدیل شده است؛ اما در تمام این مراحل، رابطه انسان با محیط کوهستان و تلاش برای شناخت و عبور از محدودیت‌ های آن همچنان بخش مهمی از هویت این فعالیت باقی مانده است.

بنابراین، چه آرزوی صعود به مرتفع‌‌ ترین قله‌‌ های جهان را داشته‌‌ باشیم و چه صرفا از شجاعت و دستاوردهای کسانی که این کار را انجام می‌ دهند قدردانی کنیم، تاریخ کوهنوردی به عنوان شاهدی بر تلاش انسان برای ماجراجویی، اکتشاف و تلاش بی‌‌ وقفه برای رسیدن به قله‌ های جدید، باقی خواهدماند.

پیشنهاد کوهپیما: زنان پیشرو در کوهنوردی

مهم‌‌ ترین رویدادهای کوهنوردی

در پایان مهم ترین رویدادهای تاریخ کوهنوردی را با هم مرور می کنیم:

• 1786: ژاک بالمات و میشل گابریل پاکارد با موفقیت به مون‌‌ بلان، بلندترین قله آلپ، صعود کردند و نخستین صعود به یک کوه بزرگ را ثبت کردند.
• 1854: باشگاه آلپاین در لندن (انگلستان) تأسیس شد و پایه و اساس کوهنوردی سازمان‌‌ یافته را پی‌ ریزی کرد.
• 1865: ادوارد وامپر اولین صعود موفقیت ‌آمیز ماترهورن، قله‌ ای چالش‌ برانگیز در آلپ سوئیس را رهبری کرد. این سفر با مرگ غم ‌انگیز چهار کوهنورد در هنگام فرود به پایان رسید.
• 1897: آنی اسمیت پک با صعود به قله ماترهورن، نخستین زنی بود که بر فراز این قله ‌ایستاد و هنجارهای اجتماعی را به چالش کشید و راه را برای زنان در کوهنوردی هموار کرد.
• 1953: سر ادموند هیلاری و تنزینگ نورگی به قله اورست، بلندترین قله جهان، صعود کردند. این دستاورد تاریخی توجه جهانیان را به خود جلب کرد و نقطه‌‌ عطف مهمی در تاریخ کوهنوردی شد.
• 1954: کوهنوردان ایتالیایی آشیل کامپاگنونی و لینو لاچدلی با موفقیت به K2، دومین قله بلند جهان صعود کردند. این دستاورد، شهرت K2 را به عنوان یکی از چالش‌‌ برانگیزترین کوه‌ ها برای صعود تقویت کرد.
• 1960: چالش “هفت قله” توسط ریچارد باس پیشنهاد شد و کوهنوردان را به صعود به بلندترین قله‌ های همه قاره‌‌ ها تشویق کرد. این ایده، موج جدیدی از اهداف و آرزوها را در کوهنوردی به وجود آورد.
• 1975: جونکو تابی با صعود به اورست، نخستین زنی شد که به این قله ‌رسید و موانع جنسیتی را شکست و الهام ‌بخش کوهنوردان زن نسل‌‌ های آینده شد.
• 1980: راینهولد مسنر و پیتر هابلر با تبدیل شدن به اولین کوهنوردانی که بدون اکسیژن اضافی به قله اورست صعود کردند، محدودیت‌ های موفقیت انسان در کوهنوردی در ارتفاعات را جابجا کردند.
• 2004: آرلین بلوم نخستین صعود زنان آمریکایی به آناپورنا، یکی از مرگبارترین و چالش‌ برانگیزترین قله‌ های جهان را رهبری کرد و توانایی‌ ها و عزم زنان در کوهنوردی را به نمایش گذاشت.
• 2021: نیرمال پورجا با تکمیل صعود تمام 14 قله 8000 متری جهان در مدت کمی بیشتر از شش ماه، یک رکورد جهانی را به نام خود ثبت کرد و شاهکاری را رقم زد که پیشتر غیرممکن تلقی می‌شد.