کوهنوردان و طبیعت گردان خوب می دانند گم شدن در کوه و جنگل و دشت و بیابان چه مشکلاتی در پی دارد، به همین دلیل بیشترشان پیش از بیرون رفتن از خانه، مسیرهایی را که می خواهند بپیمایند بررسی می کنند و هنگام آماده کردن وسایل و تجهیزات حتما نقشه ای (کاغذی یا الکترونیکی) هم با خود می برند. اما همراه داشتن نقشه به تنهایی کافی نیست، بلکه باید مهارت استفاده از آن را نیز آموخت. نقشه خوانی در کوهنوردی به معنای توانایی خواندن، تفسیر و استفاده از اطلاعات نقشه برای شناخت موقعیت، انتخاب مسیر و جهت یابی است. این مهارت یکی از ابزارهای مهم در جعبه ابزار ناوبری کوهنورد محسوب می شود و می تواند در پیمایش مسیرهای ناآشنا، به ویژه در شرایطی بحرانی مانند هوای مه آلود، تاریکی یا کاهش دید، بسیار کاربردی باشد.
در این مطلب با مهم ترین مهارت های پایه نقشه خوانی و کاربرد آن ها در کوهنوردی و طبیعت گردی بیشتر آشنا می شویم.
چرا نقشه خوانی در کوهنوردی مهم است؟
نقشه، نمایی ساده شده از یک محدوده واقعی است و اطلاعاتی درباره مسیرها، عوارض طبیعی و مصنوعی، فاصله ها و موقعیت مکان ها در اختیار ما قرار می دهد. استفاده درست از این اطلاعات کمک می کند مسیر مناسب تری را بین نقطه شروع و مقصد انتخاب کنیم و در طول پیمایش، موقعیت خود را بهتر تشخیص دهیم.
نقشه‌خوانی را می توان بخشی از یک مجموعه بزرگ تر از مهارت های جهت‌یابی در کوهستان دانست. قطب نما، GPS، نشانه های طبیعی، شناخت مسیر و برآورد فاصله و زمان نیز در کنار نقشه ابزار جهت یابی ما هستند.
هرچه این مهارت ها بهتر تمرین شده باشند، وابستگی ما به یک ابزار خاص کمتر می شود و در صورت تغییر شرایط یا از کار افتادن یکی از آن ها، گزینه های بیشتری برای ادامه ایمن مسیر خواهیم داشت.
مهارت های پایه نقشه خوانی در کوهنوردی
نقشه خوانی مجموعه ای از مهارت های به هم پیوسته است که مهم ترین آن ها عبارت اند از:
شناخت نمادها و علائم نقشه
نقشه ها برای نمایش عوارض و ویژگی های مختلف از نمادها و علائم استفاده می کنند. جاده ها، مسیرها، رودخانه ها، مناطق جنگلی، ساختمان ها، پل ها و بسیاری از عوارض دیگر ممکن است با علامت های مشخصی روی نقشه نمایش داده شوند.
البته نمادها در همه نقشه ها کاملا یکسان نیستند؛ بنابراین بهتر است پیش از استفاده، راهنمای نقشه را بررسی کنیم.
تشخیص موقعیت خود روی نقشه
یکی از مهم ترین مهارت ها این است که بتوانیم تشخیص دهیم در کدام نقطه از نقشه قرار داریم. برای این کار می توان از اطلاعاتی مانند مسیر پیموده شده، تقاطع مسیرها، قله ها، گردنه ها، رودخانه ها، جاده ها و دیگر عوارض قابل تشخیص استفاده کرد. در صورت استفاده از GPS یا تلفن همراه نیز موقعیت ثبت شده توسط دستگاه می تواند به تطبیق موقعیت واقعی با نقشه کمک کند.
درک مقیاس و فاصله
مقیاس نشان می دهد فاصله روی نقشه چه نسبتی با فاصله واقعی روی زمین دارد. بنابراین باید بتوانیم فاصله تقریبی بین دو نقطه را از روی نقشه محاسبه کنیم.
با این حال، فاصله ای که مستقیما روی نقشه اندازه گیری می شود لزوما برابر با مسافتی نیست که در طبیعت طی خواهیم کرد. پیچ و خم مسیر، تغییرات ارتفاع، موانع و انتخاب مسیر متفاوت می توانند طول واقعی پیمایش را افزایش یا کاهش دهند.
برآورد زمان حرکت در کوهستان
پس از برآورد فاصله، باید بتوانیم زمان تقریبی لازم برای پیمودن مسیر را نیز تخمین بزنیم. سرعت حرکت در کوهستان ثابت نیست و عواملی مانند شیب مسیر، نوع زمین، میزان بار، آمادگی بدنی، وضعیت هوا، توقف ها و دشواری مسیر بر آن تأثیر می گذارند.
یکی از روش های شناخته شده برای یک برآورد اولیه، قاعده نایسمیت (Naismith’s Rule) است. در شکل اصلی این قاعده، برای هر ۵ کیلومتر حرکت حدود یک ساعت و برای هر ۶۰۰ متر افزایش ارتفاع نیز حدود یک ساعت زمان در نظر گرفته می شود.
این قاعده فقط یک تخمین اولیه است و نباید آن را زمان دقیق پیمایش در نظر گرفت. شرایط واقعی مسیر ممکن است باعث شود زمان حرکت به طور قابل توجهی بیشتر یا کمتر از این مقدار باشد.
خواندنی های کوهپیما را از دست ندهید: هوش مصنوعی و کوهنوردی
جهت دادن به نقشه
نقشه زمانی کاربرد بیشتری دارد که بدانیم جهت های نشان داده شده روی آن با محیط واقعی چگونه تطبیق پیدا می کنند.
برای این کار می توان نقشه را با استفاده از قطب نما یا برخی نشانه های مشخص محیط، در جهت درست قرار داد. این کار باعث می شود عوارض روی نقشه با آنچه در اطراف خود می‌بینیم هم راستا شوند.
جهت یابی با استفاده از نقشه و قطب نما
نقشه و قطب نما از ابزارهای کلاسیک و قابل اعتماد جهت یابی هستند. برای استفاده صحیح از آن ها باید مفهوم جهت ها و تفاوت انواع شمال را بدانیم.
در نقشه خوانی و جهت یابی معمولا با سه «شمال» رو به رو هستیم:
- شمال جغرافیایی (True North): جهت قطب شمال جغرافیایی زمین.
- شمال مغناطیسی (Magnetic North): جهتی که عقربه قطب نما به سمت آن تمایل دارد.
- شمال شبکه (Grid North): شمال شبکه مختصات روی برخی نقشه ها.
شمال مغناطیسی با شمال جغرافیایی یکسان نیست و اختلاف میان آن ها، یعنی انحراف مغناطیسی (Magnetic Declination)، به موقعیت جغرافیایی و زمان بستگی دارد. بنابراین هنگام استفاده دقیق از نقشه و قطب نما باید این اختلاف را در نظر گرفت.
تعیین جهت و دنبال کردن مسیر
یکی از کاربردهای اصلی نقشه خوانی، تعیین جهت حرکت و دنبال کردن آن در طبیعت است.
به جای این که در یک مسیر طولانی فقط به مقصد نهایی فکر کنیم، بهتر است مسیر را به بخش های کوچک تر تقسیم کنیم. برای مثال، می توان مسیر را از یک گردنه تا یک یال، از یال تا یک تقاطع مسیر و سپس تا نقطه بعدی دنبال کرد.
در این روش، عوارض مشخص مسیر به نقاط کنترل یا نشانه های ناوبری تبدیل می شوند و می توانیم مرتب بررسی کنیم که آیا هنوز در مسیر درست قرار داریم یا نه.
استفاده از عوارض طبیعی و مصنوعی به عنوان نشانه
همه مسیرها پاکوب واضحی ندارند. در چنین شرایطی، عوارض مشخص محیط می توانند به عنوان نشانه های جهت یابی مورد استفاده قرار گیرند.
رودخانه ها، یال ها، دره ها، گردنه ها، جاده ها، پل ها و دیگر عوارض خطی یا مشخص می توانند به ما کمک کنند مسیر حرکت خود را با نقشه تطبیق دهیم.
برای مثال، اگر بدانیم قرار است پس از عبور از یک گردنه به یک دره برسیم، رسیدن به چنین عارضه ای می تواند نشانه ای باشد که نشان دهد بخش قبلی مسیر را درست پیموده ایم.
البته نباید تنها به یک نشانه اکتفا کرد. بهتر است چند ویژگی مختلف محیط را با اطلاعات نقشه تطبیق دهیم.
وقتی پاکوب ناپدید می شود
یکی از موقعیت های رایج در کوهستان، از بین رفتن یا نامشخص شدن پاکوب است. ممکن است مسیر در بخشی از راه به دلیل پوشش گیاهی، سنگلاخ بودن زمین، برف یا استفاده کم، دیگر واضح نباشد. در چنین شرایطی، ادامه دادن مسیر صرفا به دلیل این که «راهی دیده می شود» تصمیم درستی نیست. بهتر است توقف کنیم، موقعیت خود را روی نقشه بررسی کنیم و ببینیم عوارض اطراف با چیزی که انتظار داشتیم مطابقت دارند یا نه.
اگر به مسیر خود شک کردیم، بایستیم
یکی از اشتباهات رایج در جهت یابی این است که فرد متوجه می شود چیزی با انتظارش مطابقت ندارد، اما همچنان به حرکت ادامه می دهد.
اگر پاکوب ناگهان ناپدید شد، عارضه ای که انتظار داشتیم پیدا نشد، مسیر بیش از حد طولانی شد یا جهت حرکت با آنچه روی نقشه پیش بینی کرده بودیم سازگار نیست، بهتر است توقف کنیم و دوباره موقعیت خود را بررسی کنیم.
چند دقیقه توقف برای بررسی نقشه و قطب نما معمولا بسیار کم هزینه تر از ادامه دادن مسیری است که ممکن است اشتباه باشد.
بهتر است پیش از شروع حرکت، تصویر ذهنی ساده ای از مسیر داشته باشیم: قرار است از چه عوارضی عبور کنیم، چه تغییراتی در جهت حرکت داشته باشیم و تقریبا چه زمانی باید به نقاط مشخص برسیم. هرچه این تصویر ذهنی دقیق تر باشد، تشخیص انحراف از مسیر نیز آسان تر خواهد بود.
دورزدن موانع با کمک نقشه و قطب نما
گاهی مانعی مانند یک صخره، دره، رودخانه یا پوشش گیاهی متراکم اجازه نمی دهد مستقیما در مسیر مورد نظر حرکت کنیم. در چنین شرایطی نباید بدون برنامه جهت حرکت را تغییر دهیم. بهتر است ابتدا مشخص کنیم چگونه می توان مانع را دور زد و سپس دوباره خود را به مسیر اصلی یا یک نقطه مشخص روی آن برسانیم. این کار با استفاده هم زمان از نقشه، قطب نما و عوارض قابل تشخیص محیط امکان پذیر است.
جهت‌یابی در شب
در تاریکی، بسیاری از نشانه های بصری که در طول روز به جهت یابی کمک می کنند از بین می روند. در نتیجه، اهمیت نقشه، قطب نما، GPS و نقاط کنترل از پیش تعیین شده بیشتر می شود.
در پیمایش شبانه بهتر است مسیر پیش از حرکت به بخش های مشخص تقسیم شود و نقاط قابل شناسایی آن از قبل روی نقشه مشخص شوند.
البته GPS و تلفن همراه نیز ابزارهای بسیار مفیدی هستند، اما بهتر است در برنامه های جدی کوهنوردی، روش جهت یابی به یک وسیله الکترونیکی وابسته نباشد.
اشتباهات رایج نقشه خوانی در کوهنوردی
در نقشه خوانی اشتباهات رایجی وجود دارد که ما به عنوان یک طبیعت گرد و یا کوهنورد بهتر است از آن ها اجتناب کنیم:
اشتباه گرفتن نمادهای نقشه
هنگام نقشه خوانی، به ویژه زمانی که توانایی های ما در این زمینه هنوز کم است یا برای اولین بار از نقشه استفاده می کنیم، ممکن است نمادها را با هم اشتباه بگیریم. با تجربه و آموزش بیشتر این مشکل از بین می رود.
مسیرهای پیاده روی نامشخص و راه های مال رو
یکی از مشکلات رایج در کوهستان، ناپدید شدن مسیرهای پیاده روی (پاکوب ها) است. شاید در ابتدای راه، یک پاکوب واضح و مشخص را ببینیم، اما ناگهان متوجه شویم که ناپدید شده است. بدون داشتن مهارت های درست نقشه خوانی، ممکن است احساس کنیم گم شده ایم.
گاهی هم ممکن است راه های مال رو، از مسیر پیاده روی مشخص تر باشند و ما به اشتباه آن ها را دنبال کنیم. در این شرایط با استفاده از نقشه خوانی درست می توان به راه درست را یافت.
قرارگرفتن قطب نما در نزدیکی منابع مغناطیسی
قطب نما به میدان های مغناطیسی حساس است و قرارگرفتن آن در نزدیکی برخی وسایل فلزی یا منابع مغناطیسی می تواند باعث خطا در خواندن جهت درست شود.
بنابراین هنگام استفاده از قطب نما، آن را از اشیایی مانند آهن ربا، برخی تجهیزات الکترونیکی و قطعات فلزی دور نگه داریم.
دست کم گرفتن فاصله و زمان
فاصله روی نقشه را نباید با زمان حرکت اشتباه گرفت. ممکن است دو نقطه روی نقشه فاصله کمی از یکدیگر داشته باشند، اما شیب زیاد یا زمین دشوار باعث شود پیمودن این فاصله زمان زیادی ببرد.
قاعده نایسمیت می تواند برای یک برآورد اولیه مفید باشد، اما شرایط واقعی مسیر، آمادگی فرد، بار، توقف ها و وضعیت هوا باید نیز در نظر گرفته شوند.
نادیده گرفتن هشدارها در مسیر
اگر چیزی با برنامه یا تصویر ذهنی ما از مسیر مطابقت ندارد، بهتر است توقف کنیم و دوباره آن را بررسی کنیم. ادامه دادن مسیر اشتباه فقط به این دلیل که «تا اینجا آمده ایم» می تواند باعث دورشدن بیشتر از مسیر صحیح و افزایش زمان و انرژی مورد نیاز برای بازگشت شود.
استفاده کردن از نقشه برای اجتناب از خطرها
نقشه فقط برای پیدا کردن مسیر نیست. اطلاعات آن می تواند در شناخت برخی موانع و انتخاب مسیر مناسب نیز کمک کند. پیش از حرکت بهتر است بدانیم در مسیر با چه عوارضی و موانع روبه‌رو خواهیم شد.
همچنین به یاد داشته باشیم که نقشه جایگزین ارزیابی میدانی و قضاوت کوهنورد نیست؛ شرایط واقعی زمین ممکن است با اطلاعات نقشه متفاوت باشد.
در کوهپیما بخوانید: وظایف سرپرست گروه کوهنوردی
اشتباه در جهت یابی
یکی از خطاهای ساده اما مهم، استفاده نادرست از جهت های اصلی یا هماهنگ نکردن درست نقشه و قطب نماست. هنگام استفاده از قطب نما باید بدانیم عقربه قطب نما به سمت شمال مغناطیسی اشاره می کند، نه لزوما شمال جغرافیایی. همچنین در استفاده دقیق از نقشه باید موضوع انحراف مغناطیسی و نوع شمال مورد استفاده در نقشه را در نظر گرفت.
نقشه کاغذی یا نقشه دیجیتال؟
امروزه تلفن های هوشمند، GPS و اپلیکیشن های نقشه خوانی، جهت یابی در طبیعت را بسیار آسان تر کرده اند. نمایش موقعیت لحظه ای، ثبت مسیر، اندازه گیری فاصله و دسترسی به نقشه های مختلف از امکانات مهم این ابزارهاست.
با این حال، ابزارهای دیجیتال نیز محدودیت هایی دارند. تمام شدن باتری، آسیب دیدن دستگاه، خطای موقعیت یابی، نبود پوشش ارتباطی یا مشکلات نرم افزاری می تواند استفاده از آن ها را دشوار کند.
به همین دلیل، در برنامه های جدی تر بهتر است نقشه کاغذی مناسب، قطب نما و مهارت استفاده از آن ها در کنار توانایی جهت یابی با عناصر طبیعت، همچنان بخشی از تجهیزات و دانش جهت یابی ما باشند؛ حتی اگر در کنار آن ها از GPS و تلفن همراه نیز استفاده کنیم.
نقشه خوانی مهارتی است که باید تمرین شود
نقشه خوانی مهارتی نیست که صرفا با خواندن یک مقاله یا دیدن چند تصویر به دست بیاید. بهترین روش یادگیری، ترکیب مطالعه، آموزش عملی و تمرین در طبیعت است.
می توان از مسیرهای ساده شروع کرد و به تدریج مهارت هایی مانند تشخیص موقعیت، جهت دادن به نقشه، اندازه گیری فاصله، کار با قطب نما و تطبیق عوارض محیط با نقشه را تمرین کرد.
در برنامه های دشوارتر نیز بهتر است پیش از حرکت، مسیر روی نقشه بررسی و نقاط مهم آن مشخص شوند. این کار باعث می شود در طول پیمایش، به جای این که صرفا به دنبال «راه» باشیم، بدانیم در هر مرحله چه چیزی را باید انتظار داشته باشیم.
در پایان
نقشه‌خوانی در کوهنوردی یکی از مهارت های پایه و مهم جهت یابی در طبیعت است. شناخت نمادهای نقشه، تشخیص موقعیت، درک مقیاس و فاصله، جهت دادن به نقشه، استفاده صحیح از قطب نما و تطبیق عوارض محیط با اطلاعات نقشه، مجموعه ای از مهارت هایی هستند که به کوهنورد کمک می کنند آگاهانه تر در مسیر حرکت کند.
نقشه قرار نیست فقط در زمانی به کار بیاید که گم شده ایم. استفاده درست از آن از پیش از شروع برنامه آغاز می شود؛ یعنی زمانی که مسیر را بررسی می کنیم، نقاط مهم را مشخص می کنیم، موانع احتمالی را می شناسیم و برای شرایط مختلف آماده می‌شویم.
در کوهستان، جهت یابی موفق بیش از آن که به یک ابزار خاص وابسته باشد، حاصل ترکیب نقشه، قطب‌نما، مشاهده محیط، تجربه و تصمیم گیری درست است.
