ناپدید شدن(مرگ) «مریم پیله وری و حسن آقالو»، بار دیگر نام قله پوبدا(Pobeda) را در میان کوهنوردان ایران(و جهان) بر سر زبان انداخت. کوهی که از آن با نام های «قاتل خاموش تیان شان» و «قله بی رحم» یاد می شود.
در مطلب پیش رو قصد بر آن است تا علاوه بر آشنایی مختصر با قله پوبدا، تاریخچه صعودهای مرگبار آن را نیز مرور کنیم.
پیش از پرداختن به قله پوبدا لازم است کمی درباره عنوان «پلنگ برفی» صحبت کنیم.
پلنگ برفی(Snow Leopard) چیست؟
پلنگ برفی(Snow Leopard) عنوانی افتخاری در کوهنوردی شوروی سابق است. این لقب به کسانی داده میشد که موفق می شدند به پنج قله بالای ۷۰۰۰ متر در قلمرو شوروی سابق صعود کنند. این عنوان در سال ۱۹۶۱ توسط فدراسیون کوهنوردی شوروی پایهگذاری شد و تا امروز هم در روسیه، قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان همچنان معتبر است.
این افتخار که بسیاری از کوهنوردان آسیا و اروپا آن را یک نماد افتخار ملی و بین المللی می دانند و نه فقط یک دستاورد شخصی، رزومه حرفه ای مهمی برای عضویت در باشگاه ها و گروه های جهانی و همچنین جذب حمایت مالی فراهم می کند. به همین دلیل کوهنوردان تلاش می کنند تا با به دست آوردن این عنوان وجه ای جهانی برای خود کسب کنند.
در کوهپیما بخوانید: تفاوت کوهنوردی و صعود آلپی
پنج قله پلنگ برفی:
قله هایی که صعود به آن ها عنوان «پلنگ برفی» را برای کوهنوردان به ارمغان می آورد عبارتند از:
قله پوبِدا(Pobeda Peak)
این قله با ارتفاع 7439 متر در مرز کشورهای قرقیزستان و چین و در رشته کوه تیان شان قرار دارد. شرایط آب و هوایی سخت و مسیر طولانی قله پوبدا باعث شده لقب خطرناک ترین قله پلنگ برفی را به آن بدهند.
قله خانتِنگری(Khan Tengri Peak)
قله خان تنگری با بلندای 7010 متر در مرز کشورهای قرقیزستان، قزاقستان و چین در رشته کوه تیان شان قرار دارد. این کوه بهدلیل شکل هرمی و سنگ آهکی – مرمری یکی از زیباترین قلههای جهان است و به همین دلیل به «هرم تیانشان(Tianshan Pyramid)» معروف است.
قله اسماعیل سامانی(Ismail Samani Peak)
قله اسماعیل سامانی با بلندای 7495 متر در کشور تاجیکستان قرار دارد و در شوروی سابق با نام «کمونیسم» شناخته می شد. این کوه بلندترین کوه تاجیکستان و رشته کوه پامیر است.
قله کورژنِوسکایا(Korzhnevskaya Peak)
قله کورژنوسکایا نیز با ارتفاع 7105 متر در کشور تاجیکستان قرار دارد. این قله که در نزدیکی قله اسماعیل سامانی واقع شده یکی از ساده ترین پلنگ های برفی از نظر فنی است، اما هم چنان چالش برانگیز است.
قله لنین(Lenin Peak)
قله لنین با ارتفاع 7134 متر که با نام «قله ابن سینا» نیز شناخته می شود در مرز کشورهای تاجیکستان و قرقیزستان قرار دارد. این کوه از نظر فنی سادهترین قله پلنگ برفی است، اما خطر بهمن و هوای غیرقابل پیشبینی، آن را چالش برانگیز کرده است.
در میان این پنج قله، پوبدا دشوارترین و خطرناک ترین است. به همین دلیل از تیررس صفت های انسانی دور نمانده است: قاتل خاموش تیان شان، قله بی رحم، قله بی امان و….
قله پوبِدا(Pobeda Peak)
این قله که با نامهای جِنگیش چوکسو(Jingish Chuksu Peak) یا «قله پیروزی» نیز شناخته میشود، بلندترین قله رشتهکوه تیانشان(Tian Shan Mountain Range) است. این کوه در مرز قرقیزستان و چین قرار دارد و شمالیترین و سردترین قله بالای هفتهزار متری جهان به شمار میرود. تاریخچه صعود به آن، هم سرشار از موفقیتهای مهم بوده و هم با تراژدیهای بزرگی همراه شده است.
با وجود محبوبیت، پوبِدا سختترین قله در میان پنج قله معروف به پلنگ برفی است. مسیرهای طولانی آن و ارتفاع زیاد بخش عمده مسیر (بالای ۷۰۰۰ متر)، عملیات امداد و نجات را در آن تقریبا ناممکن میکند. در ادامه به برخی از تلاشهای تلخ و سرنوشتساز برای صعود به این کوه اشاره میکنیم.
صعود به قله پوبدا در سال ۱۹۳۸
در سال ۱۹۳۸، یک تیم از شوروی به سرپرستی «آگوست لتاوت» و با حضور «لئونید گوتمن، یوگنی ایوانف و آلکساندر سیدورنکو» نخستین تلاش ثبتشده برای صعود به قله پوبِدا را آغاز کرد. این برنامه در سپتامبر آن سال و به مناسبت بیستمین سالگرد سازمان جوانان کمونیست(Komsomol) انجام شد. آنان مسیر خود را از یخچال زویوزدوچکا(Zvyozdochka Glacier) در سمت شمالی آغاز کردند.
در ۱۹ سپتامبر، تیم به آبپخشان کُکشالتاو(Kokshetau) در نزدیکی شانه شرقی پوبِدا رسید و ارتفاع ۶۹۳۰ متر را ثبت کرد. اما این نقطه حدود ۵۰۰ متر پایینتر و سه تا پنج کیلومتر دورتر از قله اصلی بود.
آن ها در گزارش خود نوشتند: «اینجا بالای دیواره است، ارتفاع ۶۹۳۰ متری. در جنوب شرقی، رشتهکوهها محو میشوند…همهچیز پوشیده است، تنها قلهای ناشناخته با تیغهای تیز از میان ابرهای ضخیم بیرون زده و بر فراز این دریای متلاطم ایستاده است. ظاهرا این قلهای بسیار بلند است.»
پیمایش قله پوبدا در سال ۱۹۴۳
در سال ۱۹۴۳، یک گروه جغرافیدان شوروی ارتفاع پوبِدا را بهطور دقیق ۷۴۳۹ متر اندازهگیری کرد و آن را بهعنوان بلندترین نقطه تیانشان شناخت، بالاتر از خانتِنگری (۷۰۱۰ متر). گروه کوه را به افتخار پیروزی شوروی در نبرد استالینگراد در جنگ جهانی دوم، «Pik Pobedy» به معنای «قله پیروزی» نام گذاشتند. در سوی دیگر مرز، چینیها این قله را با نام اویغوری «تومور» به معنای «آهن» میشناسند. این پیمایش، پوبِدا را به یکی از مهمترین اهداف کوهنوردی در جهان تبدیل کرد.
نخستین صعود موفق و ثبتشده به قله پوبدا
در ۲۹ اوت ۱۹۵۶، یک گروه از شوروی به رهبری کوهنورد نامدار «ویتالی آبالاکوف» نخستین صعود قطعی پوبِدا را به ثبت رساند. این تیم ۱۱ نفره از مسیر آبپخشان(خطالرأس) شمالی (که امروز به نام مسیر آبالاکوف شناخته میشود و درجه سختی آن B5 است) به سمت قله پیش رفت. شرایط برفی سنگین اجازه نداد که درست روی بلندترین نقطه بایستند، بنابراین نشانه صعود (سنگچین) را کمی پایینتر، در بخش شرقی آبپخشان قله قرار دادند.
اما باید دانست که پیش از این صعود موفق، پوبِدا شاهد نخستین تراژدی کوهنوردی خود بود.
۱۹۵۵: یک تراژدی زودهنگام در پوبدا
در سال ۱۹۵۵، یک تیم ۱۲ نفره از قزاقستان تلاش کرد از مسیر آبپخشان شمالی به پوبِدا صعود کند. اما در ارتفاع ۶۹۰۰ متری، طوفان برفی شدیدی آنان را گرفتار کرد و ۱۱ نفر جان باختند؛ یکی از مرگبارترین حوادث در تاریخ این کوه. تنها بازمانده، «اورال اوسِنوف» بود که یک سال بعد، در میان نخستین صعودکنندگان قله حضور داشت.
۱۹۵۹: مرگ در مسیر بازگشت از پوبدا
در سال ۱۹۵۹، تیمی از ازبکستان به رهبری «ویتالـی راتسِک» اقدام به صعود به پوبدا کرد. برنامه گروه چنین بود که کوهنوردان کمتجربهتر تدارکات را به ارتفاعات بالاتر برسانند و سپس بازگردند. اما در کمپ ۷۱۰۰ متری، گروه پشتیبان از فرط خستگی دیگر قادر به بازگشت نبود و کوهنوردان قویتر، بهجای ادامه صعود ناچار برای نجات همراهان خود تلاش کردند.
در آن صعود سه نفر که نامشان بهطور کامل ثبت نشده اما از آنان با نامهای «وی. کیسلیف، آ. گونسوف، و ای. بوگاچف» یاد شده در مسیر فرود از شدت خستگی جان باختند.
گروهی از کوهنوردان قزاق و گرجی برای امداد اعزام شدند، اما بهدلیل شرایط سخت جوی، ارتفاع زیاد و موقعیت دورافتاده، امکان رسیدن به موقع فراهم نشد. پیکر جان باختگان هرگز بازگردانده نشد.
۱۹۶۱: تراژدی گروه گرجی در پوبدا
قله ۶۹۱۸ متری«وازها پوشاولا(The peak of Vazhapushola)» که شاخهای از مجموعه پوبِدا بر روی آبپخشان غربی؛ یکی از مسیرهای اصلی دسترسی به قله اصلی است. کسانی که از یخچال اینیلچک جنوبی(South Inylchek Glacier) به سمت قله میروند، معمولا از کنار یا روی این قله عبور میکنند.
در سال ۱۹۶۱، یک گروه گرجستانی تلاش کرد از این نقطه به قله برسد. در ۲۳ اوت، آنان به شانه غربی در ارتفاع ۶۹۱۸ متری رسیدند و آن را «قله وازها پوشاولا» نامیدند. آن ها در ۲۶ اوت موفق به صعود قله پوبِدا شدند، اما بازگشت فاجعهآمیز بود.
هوا ناگهان خراب شد. تاریکی شب چهار کوهنورد(ایلیا گابلیانی، تیموراز کوهیانیدزه، داوید مدزماریاشویلی، و کنستانتین کوزمین) را مجبور کرد بدون پناهگاه مناسب و در سرمای شدید بیواک کنند و در نهایت:
- «ایلیا گابلیانی» در مسیر بازگشت، احتمالا بر اثر خستگی یا سرمازدگی جان باخت.
- هنگام فرود از قله پوشاولا، «تیموراز کوهیانیدزه» همراه با طناب سقوط کرد و جان باخت.
- «داوید مدزماریاشویلی» که برای یافتن کوهیانیدزه تلاش میکرد، نیز سقوط کرد و جان باخت.
- تنها بازمانده، «کنستانتین کوزمین» بود که بدون حمایت ایمنی خود را به «گردنه دیکی(Dickey’s Neck)» رساند و در آنجا امدادگران از دور او را دیدند و کمک کردند.
در سال ۱۹۶۶، تلاشی برای بازگرداندن پیکر گابلیانی انجام شد، اما گروه فقط توانست به قله پوشاولا برسد و بهدلیل خطر زیاد نتوانست جسد را بیابد یا منتقل کند. اجساد سه کوهنورد گرجستانی هنوز هم در کوه باقی مانده است.
تا ۱۹۶۹: تلفات، هماندازه با صعودها
تا سال ۱۹۶۹، شمار قربانیان پوبِدا تقریبا با تعداد صعودهای موفق برابر بود. همان سال، تیمی از ازبکستان به رهبری «و. آ. ایلچیبِکوف» موفق شد آبپخشان شمالی را با موفقیت طی کند. آنان با بهبود در جایگذاری کمپها (از جمله کمپ ۴ در ارتفاع ۶۶۰۰ متری) و استفاده از تجهیزات بهتر، توانستند در شرایط سخت دوام بیاورند. این صعود نقطه عطفی شد برای برنامه های بعدی، زیرا پس از آن، بیشتر تیمها توانستند از فجایع بزرگ اجتناب کنند و در امان بمانند.
تراژدیهای اخیر قله پوبدا
با وجود پیشرفتهای کوهنوردی، حوادث اخیر نشان میدهد که پوبِدا همچنان یکی از خطرناکترین قلههای جهان است.
۲۰۲۱: سه حادثه مرگبار در قله پوبدا
در آگوست ۲۰۲۱، سه رویداد جداگانه رخ داد که به مرگ «مهری جعفری، رضا آدینه و والنتین میخائیلوف» انجامید.
مهری جعفری:
این کوهنورد بریتانیایی – ایرانی، قصد داشت بهتنهایی پوبِدا را صعود کند؛ بخشی از پروژهای ناتمام که صعود به قله لنین(ابن سینا) را هم در بر میگرفت. پس از تلاش ناموفق برای رسیدن از بیسکمپ به کمپ ۱ (۴۵۰۰ متر)، او به گروهی از کوهنوردان ایرانی پیوست. اما در مسیر صعود به دلیل آسیبدیدگی دست و کمبود همهوایی نتوانست پابهپای گروه پیش برود.
در ۴ آگوست، هنگام بازگشت تنها از ارتفاع حدود ۶۳۰۰ متری، مسیر اشتباهی را در پیش گرفت، لیز خورد و به سمت «یخچال دیکی» سقوط کرد. دو کوهنورد مجارستانی، «آلبرت کوواچ و پیتر ویتز»، که ۵۰ تا ۱۰۰ متر دورتر بودند، سقوط او را دیدند. تلاش گروه داوطلبان برای جستوجو در اطراف کمپهای ۳ و ۴ بینتیجه ماند و جسد او هرگز پیدا نشد.
رضا آدینه:
رضا آدینه که همراه با محمد میرزایی، محمد بابازاده اناری و محمد نیکبخت صعود می کرد، در فاصله بین کمپ ۴ (۶۴۰۰ متر) و کمپ ۵ (۶۹۰۰ متر) از گروه جا ماند و ناپدید شد. حتی جستوجوی پهپادی هم نتیجهای نداشت. و پیکر او هم در کوه باقی ماند.
والنتین میخائیلوف:
در همان فصل، تیمی به رهبری «نیکلای تاتمیانین» پس از صعود، در حدود ۶۹۰۰ متری داخل شکافی سقوط کرد. «میخائیلوف» که عضو تیم امداد مسکو – سنپترزبورگ بود، برای کمک رفت اما لبه یخ زیر پایش (که پیشتر تحت فشار تیم سقوطکرده، سست شده بود) شکست و او به پایین پرت شد. شرایط خطرناک، سرمای شدید و بهمنها مانع انتقال جسد شد.
عملیات جستوجو در ۱۲ آگوست پایان یافت و هیچیک از سه جسد بازگردانده نشد.
۲۰۲۳: ناپدید شدن چهار کوهنورد دیگر در پوبدا
در تابستان ۲۰۲۳، کوهنورد نامدار روسی «دیمیتری پاولنکو» به همراه همسرش «سوتلانا» و دو کوهنورد دیگر در مسیر آبالاکوف(Abalakov’s route) ناپدید شدند. آنان به قله نرسیدند اما تا ارتفاع ۷۳۰۰ متر بالا رفتند. دادههای جیپیاس نشان میداد که تا ۷۲۰۰ متر پایین آمدهاند، اما ناگهان یکی از ردیابها سقوطی سریع را تا ۶۵۸۰ متر و سپس تا ۵۷۱۰ متر ثبت کرد؛ احتمالا به دلیل یک بهمن. هیچیک از آنان نیز بازنگشتند.
۲۰۲۵: مرگ در مسیر بازگشت
در ۱۲ آگوست ۲۰۲۵، کوهنورد ۴۷ ساله روسی «ناتالیا ناگوویتسینا»، که برای دریافت عنوان «پلنگ برفی» تلاش میکرد، در بخش «صخره سیاه» در ارتفاع حدود ۷۱۵۰ متری و هنگام بازگشت از قله سقوط کرد و پایش شکست. او دیگر قادر به حرکت نبود. همراهش «رومن موکرینسکی» او را با کمترین تجهیزات در چادری جا داد و برای کمک به بیسکمپ اینیلچک جنوبی(South Inilchek) برگشت.
در ۱۳ آگوست، دو کوهنورد دیگر، «لوکا سینیگالیا» (ایتالیایی) و «گونتر زیگموند» (آلمانی) به او رسیدند و برایش کیسهخواب، اجاق و کپسول گاز آوردند، اما توان پایین آوردن او را نداشتند. آنان شب را در شرایط طاقتفرسا در ارتفاع ۷۱۵۰ متری گذراندند و سپس پایین آمدند. در حدود ۶۹۰۰ متری، «سینیگالیا» در غاری یخی از پا درآمد و در ۱۶ آگوست بر اثر ادم مغزی و هیپوترمی جان باخت.
در همان روز، یک بالگرد روسی نیز در ارتفاع ۴۶۰۰ متر بر اثر آشفتگی هوا سقوط کرد. تیمهای زمینی توانستند تنها تا ۶۴۰۰ متر بالا بروند.
پهپادها در ۱۹ آگوست زندهبودن «ناگوویتسینا» را تأیید کردند، اما باد و برف مانع عملیات امداد شد. در ۲۵ آگوست جستوجوها متوقف شد و در ۲۷ آگوست، پهپاد نظامی با دوربین حرارتی هیچ نشانهای از حیات در چادر او نشان نداد.
کارشناسان، از جمله «الکساندر یاکوونِکو»، شرایط را غیرقابل نجات دانستند. آنان برآورد کردند که عملیات موفق تنها با تیمی ۳۰ نفره امکانپذیر بود، در حالی که گروه امدادی ۴ نفرهای که در محل حضور داشت مجبور شد در هوای بد از ارتفاع زیر ۶۵۰۰ متر بازگردد. آن ها گفتند، خوششانس بودند که زنده برگشتند.
رسانههای روسیه گزارش دادند که ناگوویتسینا احتمالا شکستگی مضاعف پا را که دو ماه پیش از صعود ۲۰۲۵ پوبِدا دچار شده بود، پنهان کرده است.
کوهنورد «الکساندر ایشچنکو» به وبسایت خبری«MSK1.Ru» گفت که ناتالیا در ماه مه ۲۰۲۵ هنگام صعود به کوه تِکه-تور(Teke-Tor) (۴۴۷۹ متر) در منطقه آلا-آرچای(Ala-Archa) قرقیزستان، بر اثر ریزش سنگ دچار شکستگی مضاعف پا شد و با بالگرد تخلیه گردید. با وجود این آسیب جدی، او در آگوست همان سال به تیم پوبِدا پیوست.
«ایشچنکو» افزود که ناتالیا احتمالا این آسیب را از راهنماها و برگزارکنندگان پنهان کرده بود تا مجوز صعود بگیرد:
«هیچ راهنمای مسئولی اجازه نمیدهد کسی با شکستگی مضاعفِ تنها دو ماه قبل، چنین صعودی را انجام دهد.»
این ادعا را «الکساندر پیاتنیتسین»، نایبرئیس فدراسیون کوهنوردی روسیه نیز تأیید کرد. او به خبرگزاری تاس گفت که سه راهنما پیشتر به دلیل آمادهنبودن، به ناتالیا اجازه صعود نداده بودند، اما او با تیمی مستقل راهی کوه شد.
همچنین رسانه روسیSHOT گزارش داد که رتبه کوهنوردی ناتالیا در سطح «کلاس دو» بود، در حالیکه برای صعود به پوبِدا حداقل «کلاس سه» لازم است.
تلاش ناگوویتسینا در سال ۲۰۲۴
بر اساس گزارش منابع روسی «ناتالیا ناگوویتسینا» در سال ۲۰۲۴ نیز برای صعود پوبِدا تلاش کرده بود، اما راهنمایش او را مجبور به بازگشت کرد چون برای صعود آماده نبود. پوبِدا تنها قلهای بود که برای تکمیل عنوان «پلنگ برفی» او باقی مانده بود. همسرش، سرگئی، در سال ۲۰۲۱ در کوه «خانتِنگری» جان باخته بود.
مرگهای دیگر قله پوبدا در آگوست ۲۰۲۵
در ۱۱ آگوست، کوهنورد 66 ساله روسی «نیکلای تاتمیانین»، در مسیر بازگشت از پوبِدا بیمار شد، هرچند با پای خودش پایین آمد، اما بعدا در بیمارستان درگذشت.
در ۱۲ آگوست، دو کوهنورد ایرانی، «مریم پیلهوری و حسن اقالو»، که بدون هماهنگی با فدراسیون و بیسکمپ اینیلچک جنوبی بهطور مستقل صعود کرده بودند، هنگام بازگشت از قله جان باختند. جزئیات دقیق روشن نیست، اما احتمالا دلیل آن خستگی مفرط، بیماری ارتفاع یا حادثه بوده است. جستوجوی پهپادی به دلیل دید کم بینتیجه ماند و هیچ عملیات نجاتی هم موفق نبود. اجساد آنان تاکنون پیدا نشدهاست.
مسیرهای طولانی قله پوبدا
مسیر کلاسیک پوبِدا از طریق آبپخشان غربی حدود ۲۷ کیلومتر از بیسکمپ اینیلچک جنوبی (۴۰۰۰ متر) تا قله (۷۴۳۹ متر) فاصله دارد. این مسیر شامل ۱۵ کیلومتر تا کمپ ۱ و سپس ۱۲ کیلومتر آبپخشان قله است. مسیرهای دیگر مانند آبالاکوف هم تقریبا به همین اندازه طولانیاند، زیرا در بخش آبپخشان مشترک میشوند، هرچند طول بخشهای ورودی متفاوت است.
این آبپخشان طولانی و ساختار عظیم پوبِدا، عملیات امداد را بسیار دشوار میکند. کوهنوردی که بالاتر از ارتفاع ۶۸۰۰ متر آسیب ببیند و خودش نتواند پایین بیاید، شانس بسیار اندکی برای زندهماندن دارد.
تا امروز، حدود ۸۰ کوهنورد در پوبِدا جان باختهاند.
