بی تردید برای بسیاری از ما پیش آمده است که هنگام صعود دچار سردرد، استفراغ تنگی نفس و حتی پرخاشگری شدیم. این ها و بسیاری موارد دیگر که در ادامه به آن ها اشاره خواهیم کرد، نشانه های ارتفاع زدگی است. اما این عبارت، عنوانی کلی است که بحث های تخصصی بیماری های کوهستان دست کم به سه شاخه تقسیم می شود: بیماری حاد کوهستان (AMS) و همچنین انواع شدیدتر آن اِدِم ریوی ناشی از ارتفاع بالا (HAPE) و اِدِم مغزی ناشی از ارتفاع بالا (HACE). همه این موارد مشکلات بسیار جدی هستند که هنگام کوهنوردی در ارتفاعات بالا رخ می دهند. این نوشته یک راهنما درباره سازگاری با ارتفاع بالا، اثرات بیماری ارتفاع زدگی در کوهستان و بهترین راه های پیشگیری و مقابله با آن است.
نکته مهم: درحالیکه اطلاعات ارائه شده در این مقاله می تواند به کوهنوردان کمک کند، اما توصیه می کنیم در صورت احساس هر گونه مشکل پزشکی که ممکن است در ارتفاع تشدید شود، به پزشک مراجعه کنید.
جلوگیری از ارتفاع زدگی با سازگاری با ارتفاع بالا
سازگاری با ارتفاع بالا یا هم هوایی، فرایندی است که در طی آن بدن ما به سطوح پایین تر اکسیژن در هوای اطراف عادت می کند. این فرایند تنها می تواند به تدریج اتفاق بیافتد، به این صورت که ما در حین صعود از ارتفاعات پایین تر، بالا می رویم و در هر سطح، زمانی را صرف می کنیم تا بدن مان با ارتفاع سازگار شود.
در همین ابتدا لازم است به این نکته توجه داشته باشیم که هرچند تاثیرات ارتفاع بالا ممکن است موارد مختلفی مانند سرمازدگی، کم آبی(Dehydration) و…باشد، اما چنانچه کسی در ارتفاع زیاد دچار بیماری شد باید فرض را برا این بگذارد که اختلال به وجود آمده یکی از موارد ارتفاع زدگی است و درمان آن را باید در پیش بگیرد.
تراکم هوا، اکسیژن و ارتفاع
برای درک کامل سازگاری با ارتفاع، باید از ارتباط بین بدن با ارتفاعی که در آن قرار داریم، چگالی هوا و سطح اکسیژن موجود آگاه باشیم.
در سطح دریا، اکسیژن حدود 21 درصد از هوا را تشکیل می دهد – باقی مانده 78 درصد نیتروژن و 1 درصد گازهای دیگر است – و فشار هوا نزدیک به 760 میلیمتر جیوه (mmHg) است. با افزایش ارتفاع، اندازه اکسیژن تغییری نمی کند (تا حدود 21 کیلومتری جو)، با این حال، تراکم هوا به شدت کاهش می یابد. این بدان معناست که چگالی هوا کمتر می شود. در کل اکسیژن موجود در هوا همچنان 21 درصد است، اما با افزایش ارتفاع، به دلیل فشار کم، مولکول های هوا از هم دور می شوند و به طبع آن مولکول های اکسیژن.
در ارتفاع 3600 متری، فشار هوا نزدیک به 480 میلی متر جیوه است، که بسیار کمتر از سطح دریا است. این بدان معناست که با رقیق تر شدن هوا و پخش شدن اکسیژن، اکسیژن بسیار کمتری در هر دم وارد شش های ما می شود.
اشباع اکسیژن خون
بدن ما برای مقابله با کاهش اکسیژن، حتی در زمان استراحت، به شش ها فرمان می دهد سریع تر و عمیق تر نفس بکشند تا اکسیژن لازم را وارد خون کنند. این فرایند با عنوان اشباع اکسیژن خون شناخته می شود.
در ارتفاع 6000 متری، سطح اشباع اکسیژن خون بدن ما نزدیک به 20 درصد کاهش می یابد!
سطوح مختلف ارتفاع
تعاریف مختلفی برای ارتفاع ارائه شده است که مهم ترین آن ها عبارتند از:
- هر ارتفاعی که بیشتر از 1500 متر باشد.
- هر جا یا مکانی که 1000 متر بالاتر از محل زندگی شخص باشد.
بر همین اساس ارتفاع بلند را به دسته های زیر تقسیم می کنند:
- ارتفاع بلند 2500 تا 3500 متر
- ارتفاع بسیار بلند 3500 تا 5500 متر
- حد نهایی ارتفاع بیش از 5500 متر
بسیاری از افراد می توانند بدون تجربه اثر منفی ارتفاع، به هر نقطه ای پایین تر از 2500 متر صعود کنند. بالاتر از این آستانه، فیزیولوژی بدن شروع به واکنش به تغییرات در سطح اکسیژن و تراکم هوا می کند.
پیش بینی واکنش بدن به ارتفاع بسیار دشوار است، زیرا تحقیقات هیچ ارتباطی بین سن، جنسیت، سطح آمادگی بدنی و… با ارتفاع زدگی پیدا نکرده است.
با این حال مهم ترین دلایل اصلی بیماری ارتفاع را می توان چنین برشمرد:
- صعود خیلی سریع بدون سازگاری تدریجی.
- فشار فیزیکی بیش از حد به بدن در ارتفاع بالا.
- تامین نشدن آب کافی بدن.
سازگاری با ارتفاع
هم هوایی یا سازگاری با ارتفاع بالا فرایندی است که در آن بدن خود را با شرایط کمبود اکسیژن هماهنگ می کند. توانایی افراد برای سازگاری مناسب با ارتفاع متفاوت است، با این حال باید همه این عوامل را در نظر بگیریم و مطمئن شویم:
- آهسته صعود می کنیم.
- به اندازه کافی آب می نوشیم.
- از نظر فیزیکی خودمان را خسته نمی کنیم.
خط سازگاری برای جلوگیری از ارتفاع زدگی
کوهنوردان اصطلاحی به نام «خط سازگاری» دارند. این مفهوم نشان می دهد که فرد در چه ارتفاعی شروع به تجربه علائم بیماری ارتفاع می کند. این خط برای هر فرد می تواند متفاوت باشد و تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار گیرد.
به عنوان مثال، اگر خط سازگاری کوهنوردی در 3000 متری باشد، برای سازگاری بدنش با ارتفاع، نیاز است یک یا دو روز در این ارتفاع بماند. پس از چند روز بدنش سازگار شده و خط سازگاری جدیدش ممکن است به 3750 متر برسد. این بدان معناست که می تواند بدون نشانه های ارتفاع زدگی تا ارتفاع 3750 متری صعود کند، اما با صعود به ارتفاع 4000 متری ممکن است علائم ارتفاع زدگی را تجربه کند.
در کوهنوردی باید در هر مرحله از صعود، «خط سازگاری» خود را پیدا کنیم و به بدن خود زمان کافی برای سازگاری با ارتفاع جدید را بدهیم. اگر از خط سازگاری خود عبور کنیم، به طور قطع دچار ارتفاع زدگی می شویم و علائم ما فقط بدتر خواهند شد؛ بنابراین، برای بهبودی، بسیار مهم است که زیر خط سازگاری خود باقی بمانیم. به همین دلیل است که در صورت داشتن هرگونه نشانه بیماری، باید از صعود به ارتفاع بالاتر بپرهیزیم.
بخوانید: آشنایی با ترس از بلندی
چگونه به ارتفاع عادت کنیم؟
خبر خوب این است که ما می توانیم، صرف نظر از شرایط بدنی، با گذشت زمان با ارتفاع سازگار – هم هوا – شویم. بدن با چهار راهکار با ارتفاع سازگار می شود:
- تنفس سریع تر و عمیق تر: بدن برای جبران کمبود اکسیژن، شروع به تنفس تند تر و عمیق تر می کند.
- افزایش گلبول های قرمز خون: بدن با تولید گلبول های قرمز بیشتر، ظرفیت خون برای حمل اکسیژن را افزایش می دهد.
- افزایش فشار مویرگ های ریوی: بدن فشار مویرگ های ریوی را افزایش می دهد تا خون را به مناطقی از شش ها هدایت کند که در سطح دریا استفاده نمی شوند و در نتیجه، جذب اکسیژن را بهبود می بخشد.
- تولید آنزیم بیشتر: بدن با افزایش تولید آنزیم Bisphosphoglycerate mutase باعث آزادشدن اکسیژن بیشتر از هموگلوبین به بافت های خون شده و در نهایت اکسیژن بیشتری را در دسترس سلول ها قرار می دهد.
این چهار مورد نشان می دهند که بدن ما مطمئنا قادر است با ارتفاع سازگار شده و با آن کنار بیاید، فقط به زمان نیاز دارد.
درمورد مهم ترین نکات کوهنوردی بخوانید: تغذیه در کوهنوردی
بیماری حاد کوهستان (AMS)
همان طور که در بالا گفته شد، بیماری حاد کوهستان (AMS) Acute Mountain sickness، ناشی از صعود خیلی سریع به ارتفاعاتی است که در آن اکسیژن در دسترس بسیار کم تر از محل زندگی ماست به همین دلیل فرایندهای طبیعی بدن ما مختل می شود.
به طور متوسط، افراد در حدود 3000 متری شروع به احساس علائم ارتفاع زدگی می کنند، با این حال، برخی از افراد ممکن است در ارتفاعات پایین تر مانند 2500 متری نیز نشانه های بیماری حاد کوهستان را تجربه کنند.
علائم ارتفاع زدگی
- سردرد
- خستگی
- حالت تهوع و استفراغ
- بی اشتهایی
- تنگی نفس
- احساس ضعف و خستگی شدید
- اختلال خواب
اگر هر یک از این علائم را احساس کردیم، می بایست آن ها را به راهنمایان و دیگر همنوردان اطلاع دهیم. علائم به طور کلی با گذراندن یک روز در همان ارتفاعی که بروز کردند، برطرف می شوند. به همین دلیل است که صعود آهسته و به تدریج بسیار مهم است. ادامه صعود با این علائم، هرچند ممکن، اما بسیار خطرناک است. در صورت تجربه این نشانه ها، می بایست دست کم 300 متر ارتفاع کم کنیم و تا زمانی که برطرف نشده اند، همان جا بمانیم. هر چه به بدن مان زمان بیشتری بدهیم، بهتر است و احتمال این که در ادامه مسیر با صعود تدریجی، از این علائم در امان باشیم، بیشتر خواهد شد.
- اِدِم مغزی ارتفاع بالا (HACE)
ادم یا ورم مغزی ارتفاع بالا(High Altitude Cerebral Edema) از خطرناک ترین ارتفاع زدگی هاست. در این وضعیت، مایع در حفره جمجمه (Cranium) جمع می شود و باعث متورم شدن بافت مغز می شود. HACE وضعیتی بسیار خطرناک و تهدید کننده است.
برخی از نشانه های ادم مغزی ارتفاع بالا عبارتند از:
- توهم
- گیجی
- کاهش هشیاری
- سردردهای شدید که حتی با مصرف دارو نیز برطرف نمی شوند
- عدم تعادل (Ataxia)
- کما
علائم HACE معمولا شب هنگام ظاهر می شود. در صورت بروز این علائم نباید برای دریافت کمک تا صبح صبر نکنیم و باید بی درنگ(حتی در تاریکی) فرود را شروع کنیم و هر چه زودتر به دنبال مراقبت های پزشکی باشیم.
- ماندن در ارتفاع با این شرایط، احتمال مرگ را افزایش می دهد.
- به هیچ عنوان نباید صعود کنیم.
- اگر کپسول اکسیژن همراه داریم، در حین فرود سریع بهتر است به بیمار اکسیژن بدهیم.
اِدِم ریوی ارتفاع بالا (HAPE)
ادم یا ورم ریوه ارتفاع بالا(High Altitude Pulmonary Edema) نیز یکی دیگر از مشکلات شایع و خطرناک ارتفاع زدگی است و به دلیل تجمع مایع در شش ها ایجاد می شود.
جمع شدن مایع در شش ها مانع تبادل موثر اکسیژن می شود و در نتیجه، سطح اکسیژن ورودی به جریان خون کاهش می یابد.
ادم ریوی ارتفاع بالا نیز بیشتر بر اثر صعود خیلی سریع به رخ می دهد. این وضعیت نیز تهدید کننده است.
از علائم هشدار دهنده HAPE می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تنگی شدید نفس و احساس فشار و سنگینی شدید در قفسه سینه
- تنگی نفس شدید حتی در زمان استراحت
- احساس خفگی به ویژه هنگام خواب
- ضعف و خستگی زیاد در همه بدن
- توهم، رفتار غیرمنطقی و سردرگمی
- سرفه همراه با خلط سفید و کفدار
- خس خس سینه
- سیانوز مرکزی(آبی یا خاکستری شدن ناخن ها و یا لب ها)
- تنفس سریع و سطحی
- تپش تند قلب
اگر فرد مبتلا به ادم ریوی ارتفاع بالا شروع به رفتار غیرمنطقی کند، دچار توهم شود یا به طور کلی در سردرگمی به سر برد، به این معنی است که کمبود اکسیژن بر مغز نیز تأثیر گذاشته است. در صورت وجود اکسیژن کمکی، باید به سرعت به فرد بیمار اکسیژن رسانی شود. تنها راه حل قطعی در این شرایط فرود سریع است.
فرود ایمن
در زمان فرود، مطمئن شویم که فرد مبتلا به HAPE هیچ گونه تلاشی برای حرکت کردن نکند، زیرا این کار می تواند وضعیت را بدتر کند. بهترین گزینه معمولا جا به جایی با برانکارد یا بالگرد است، زیرا این راحت ترین و سریع ترین راه حل برای فرد بیمار می باشد. به محض رسیدن به پایین، بی درنگ به دنبال مراقبت های پزشکی باشیم.
برای حفظ سلامت در صعود بخوانید: آب رسانی به بدن در کوهستان
قواعد طلایی برای کوهنوردی در ارتفاع بالا
کوهنوردی در ارتفاع بالا لزوما خطرناک نیست، اما به برنامه ریزی دقیق نیاز دارد. رعایت برخی اصول اولیه به آمادگی ما کمک خواهد کرد:
- از ارتفاعات کم شروع کنیم و به تدریج به سوی کوهنوردی در ارتفاع بالا برویم. به این ترتیب بدن خود را با ارتفاع سازگار می کنیم – هم هوا می شویم – .
- اگر یک کوهنورد تازه کار هستیم بهتر است در صعود به ارتفاع بالا عجله نکنیم تا بدن مان به سازگاری لازم برسد.
- بهترین حالت در کوهنوردی های چند روزه آن است که به ارتفاع بالا صعود کنیم و در ارتفاع پایین تر بخوابیم.
- خودمان را بیش از حد خسته نکنیم. سرعتی را انتخاب کنیم که برای ما مناسب باشد. این موضوع در ارتفاع بالا که اکسیژن کمتری وجود دارد، بسیار کلیدی است.
- به اندازه کافی آب بنوشیم. کم آبی بدن تنها مشکلات را تشدید می کند و لذت کوهنوردی را از ما می گیرد.
- از مصرف الکل، مواد محرک، کافئین، دخانیات و چیزهای مشابه خودداری کنیم.
سه قانون طلایی تشخیص ارتفاع زدگی
- اگر در طول مسیر خود احساس ناخوشی کردیم، باید فرض کنیم که دچار بیمار ارتفاع شده ایم تا زمانی که خلاف آن ثابت شود.
- در صورت مشاهده هر گونه نشانه ارتفاع زدگی، از ادامه صعود خودداری کنیم.
- اگر علائم ما شدیدتر شد، باید بی درنگ فرود بیاییم.
ارتفاع زدگی، پیشگیری و درمان دارویی نیز دارد، اما بهتر است پیش از استفاده از هر دارویی حتما با پزشک خود مشورت کنیم.
