ویا فراتا چیست و چگونه صعود می شود؟

تصور کنید در دل یک دیواره سنگی حرکت می کنید؛ زیر پا پرتگاه است و مسیر پیش رو با پله های فلزی، نردبان و کابل هایی که در امتداد صخره کشیده شده اند، ادامه پیدا می کند. این تجربه نه کاملا کوهپیمایی است و نه دقیقا سنگ نوردی؛ این یک ویا فراتاست؛ شیوه ای متفاوت برای ورود به بخش های فنی و هیجان انگیز کوهستان. اما این مسیرها چگونه شکل گرفته اند، چه تفاوتی با مسیرهای فنی معمول دارند و برای پیمایش آن ها چه چیزهایی باید بدانیم؟ به عبارت دیگر «ویا فراتا چیست و چگونه صعود می شود؟»

ویا فراتا به چه معناست؟

عبارت ایتالیایی «Via Ferrata» به معنای «مسیر آهنی» یا «راه آهنی» است. اما این عبارت در فرهنگ واژه های کوهنوردی به مسیری کوهستانی گفته می شود که در بخش های دشوار و خطرناک آن، کابل های فولادی، پله ها، نردبان ها، میله ها و دیگر تجهیزات ثابت به سنگ متصل شده اند تا عبور از آن جا امکان پذیر و راحت تر شود. در چنین مسیرهایی صعودکننده با استفاده از هارنس و لنیارد به کابل فولادی متصل می شود و در طول مسیر از تجهیزات ثابت برای حرکت و حمایت استفاده می کند.

ویا فراتا را می توان جایی میان کوهپیمایی، دست به سنگ شدن (اسکرمبلینگ) و سنگ نوردی دانست. در قسمت های آسان، ممکن است بخش زیادی از راه شبیه یک کوهپیمایی مجهز باشد؛ اما در بخش های دشوارتر، حرکت روی دیواره های عمودی، تراورس های هوایی، پل های معلق و بخش های بسیار پرشیب می تواند چالش برانگیز باشد.

این مسیرها به کوهنورد اجازه می دهند به مناطقی وارد شود که بدون تجهیزات ثابت و مهارت های سنگ نوردی، دسترسی به آن ها دشوار یا غیرممکن است. با این حال، وجود کابل فولادی به معنای بی خطر بودن مسیر نیست؛  و ویا فراتا همچنان یک فعالیت کوهستانی است که نیاز به آمادگی، تجهیزات مناسب، شناخت مسیر و تصمیم گیری درست دارد.

تاریخچه ویا فراتا

گاهی گفته می‌شود که ویا فراتا در جنگ جهانی اول به وجود آمد. این روایت چندان بی اساس نیست، اما از نظر تاریخی، دقیق تر آن است که بگوییم مسیرهای مجهز در آلپ پیش از جنگ جهانی اول نیز وجود داشتند و جنگ باعث گسترش بیشتر این شیوه صعود در کوهستان شد.

برای نمونه، در سال 1843 مسیری در توده داخشتاین (Dachstein Massif) در اتریش با استفاده از میله‌ های آهنی، دستگیره ها، جای پاهای تراشیده شده در سنگ و طناب تجهیز شد. در دهه های بعد نیز مسیرهای مجهز دیگری در آلپ ساخته شدند. در دولومیت ها (Dolomites مجموعه‌ای کوهستانی در آلپ شرقی ایتالیا هستند که به دلیل دیواره‌ های عظیم، برج‌ها و ستون‌ های سنگی و زمین‌ شناسی ویژه خود شهرت دارند) مسیرهایی مانند مسیر یال غربی مارمولادا (Marmolada) نیز پیش از جنگ جهانی اول ایجاد شده بودند.

اما جنگ جهانی اول نقطه عطفی مهم در تاریخ ویا فراتا بود. در سال‌ های 1915 تا 1918، برای جا به جایی نیروها، تجهیزات و تدارکات نیروهای ایتالیا و اتریش – مجارستان در زمین های بسیار پرشیب و سخت گذر، کابل های فولادی، نردبان ها و مسیرهای ثابت گسترده ای ایجاد شد و ویا فراتاها گسترش یافتند.

به همین دلیل، بسیاری از ویا فراتاهای دولومیت فقط یک مسیر ورزشی نیستند؛ بلکه بخشی از تاریخ جنگ کوهستان را نیز در خود جای داده اند. در کنار بعضی از آن ها هنوز می توان سنگرها، تونل ها، پناهگاه ها و دیگر آثار جنگ جهانی اول را مشاهده کرد.

پس از جنگ، این مسیرها به تدریج مورد استفاده کوهنوردان قرار گرفتند و ایده تجهیز مسیرهای صخره ای برای دسترسی آسان تر به مناطق کوهستانی توسعه پیدا کرد.

مسیر ویا فراتا چگونه است؟

یک ویا فراتا می تواند از نظر شکل و دشواری تفاوت زیادی با مسیر دیگر داشته باشد. برخی از آن ها تنها شامل یک مسیر سنگی نسبتا آسان با چند بخش کابل‌ کشی شده هستند؛ در حالی که برخی دیگر از دیواره های عمودی، تراورس های پرتگاهی، نردبان های طولانی و پل های معلق عبور می کنند.

مسیر ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• کابل فولادی ثابت
• پله ها و میله های فلزی
• گیره های فلزی نصب شده روی سنگ
• نردبان های عمودی
• تراورس های افقی
• پل های معلق
• بخش های سنگی طبیعی
• تونل ها و گذرگاه های تاریخی
• مسیرهای پرتگاهی

بنابراین عبارت «ویا فراتا» به تنهایی دشواری یک مسیر را مشخص نمی کند. یک ویا فراتا می تواند برای فردی با تجربه کوهپیمایی مناسب باشد و مسیری دیگر ممکن است نیازمند آمادگی بدنی، تجربه حرکت روی سنگ و توانایی مدیریت ارتفاع باشد.

تفاوت ویا فراتا با سنگ نوردی چیست؟

تفاوت اصلی این دو فعالیت در ماهیت مسیر و شیوه حمایت است. در سنگ نوردی، صعودکننده بیشتر روی ساختار طبیعی سنگ حرکت و برای حمایت از طناب، کارابین، ابزارهای حمایت و در برخی سبک ها از نقاط حمایت ثابت استفاده می کند و ممکن است مسیری جدید باشد. در مقابل، در ویا فراتا مسیر از قبل با کابل و تجهیزات فلزی تجهیز شده و مسیر حرکت تا حد زیادی مشخص است.

در ویا فراتا معمولا نیازی به حمل طناب سنگ نوردی برای عبور عادی از مسیر نیست. همین موضوع باعث شده این فعالیت برای کوهنوردانی که می خواهند تجربه حرکت در زمین های عمودی را داشته باشند، جذاب باشد.

با این حال، نباید ویا فراتا را نسخه ساده شده سنگ نوردی دانست. مسیرهای دشوار همچنان نیازمند قدرت دست و پا، تکنیک مناسب، استقامت و توانایی مدیریت شرایط روانی در ارتفاع هستند.

چه کسانی می‌توانند در ویا فراتا صعود کنند؟

برای مسیرهای آسان، فردی که تجربه کوهپیمایی، آمادگی بدنی و توانایی حرکت مطمئن در زمین های سنگی را دارد، ممکن است بتواند با آموزش مقدماتی این فعالیت را انجام دهد. در مسیرهای دشوارتر طبعا بدون آمادگی بدنی و ذهنی  و مدیریت خطر بیشتری لازم است. در هر صورت صعود کننده باید هنگام برنامه ریزی، موارد زیر را بررسی کند و بر اساس توانایی خود مسیر مناسب را انتخاب کند:

• درجه دشواری مسیر
• طول مسیر
• میزان ارتفاع گیری
• طول و دشواری مسیر دسترسی
• دشواری فرود
• میزان پرتگاهی بودن مسیر
• شرایط جوی
• وجود برف یا یخ
• آمادگی بدنی
• تجربه خود (یا اعضای گروه)
• امکان عقب نشینی

یکی از اشتباهات رایج این است که فرد فقط به سختی فنی مسیر نگاه کند و طول، ارتفاع، زمان مورد نیاز و مسیر بازگشت را نادیده بگیرد.

تجهیزات مورد نیاز ویا فراتا

تجهیزات اصلی ویا فراتا نسبتا ساده است، اما انتخاب و استفاده درست از آن ها بسیار مهم است.

1. هارنس (Harness)

هارنس وسیله ای است که به دور بدن کوهنورد بسته می شود تا در صورت بروز حادثه و یا سقوط، نیروی وارده را به طور یکنواخت بر روی بدن توزیع کند.

2. کلاه ایمنی (Mountaineering Helmet)

کلاه ایمنی برای حفاظت در برابر سقوط سنگ و همچنین ضربه سر در صورت برخورد با سنگ یا تجهیزات اهمیت دارد.

3. لنیارد (Lanyard ) مخصوص ویا فراتا

مهم ترین بخش تجهیزات اختصاصی ویا فراتا، لنیارد مجهز به جذب کننده انرژی است. لنیاردهای استاندارد معمولا دو بازو دارند و در انتهای هر بازو یک کارابین مخصوص ویا فراتا قرار گرفته است. این دو بازو از طریق یک سامانه جذب‌ کننده انرژی به هارنس متصل می شوند. در صورت سقوط، جذب کننده انرژی با افزایش زمان و مسیر توقف، بخشی از انرژی سقوط را جذب می کند و نیروی واردشده به بدن و تجهیزات را کاهش می دهد.

درجه‌بندی مسیرهای ویا فراتا

برای ویا فراتا یک سیستم درجه بندی جهانی و کاملا یکسان وجود ندارد و در کشورهای مختلف از مقیاس های متفاوت استفاده می شود.

در منطقه آلپ شرقی، مقیاسA  تا F و در کشورهای آلمانی زبان مقیاس هوسلر (Hüsler) ،K1 تا K6،  رایج اند. ایتالیایی ها نیز مقیاس دیگری دارند. این مقیاس در بخش اصلی خود پنج درجه دارد: F، PD، D، TD و ED که از مسیرهای آسان تا مسیرهای بسیار دشوار را دربر می گیرد.

UIAA  در سال 2016، با توجه به کامل تر بودن مقیاس ایتالیایی، آن را به عنوان مقیاس جهانی خود برای درجه بندی دشواری ویا فراتا پذیرفت.  علاوه بر دشواری کلی، در ارزیابی UIAA عواملی مانند درگیری فنی، میزان تلاش بدنی، پرتگاهی بودن مسیر و شرایط محیطی نیز در نظر گرفته می شوند. در نهایت باید توجه داشت که یک حرف یا درجه به تنهایی نمی تواند همه ویژگی های یک ویا فراتا را نشان دهد.

طول مسیر، ارتفاع، زمان صعود و فرود، میزان در معرض بودن، جهت دیواره، شرایط سنگ، وضعیت هوا، دشواری دسترسی و میزان خستگی احتمالی باید در کنار درجه فنی بررسی شوند.

تکنیک حرکت در ویا فراتا

یکی از اشتباهات رایج تازه کاران هنگام صعود در ویا فراتا این است که تمام وزن بدن را روی کابل فولادی می اندازند و با قدرت دست، خود را به سمت بالا می کشند. در صورتی که در حالت عادی بهتر است:

• تا حد امکان وزن روی پاها باشد.
• از پاها هم برای بالا رفتن استفاده شود، نه فقط از دست ها.
• بدن نزدیک سنگ نگه داشته شود.
• دست ها بیشتر برای تعادل و تثبیت استفاده شوند.
• از کشیدن مداوم بدن با دست ها پرهیز شود.
• در بخش های دشوار، پیش از خستگی، استراحت شود.

این نکات فقط برای راحتی نیست؛ تکنیک مناسب می تواند از خستگی و از دست دادن کنترل جلوگیری کند.

همچنین در مسیرهای ویا فراتا نباید بیش از حد به نفر جلویی نزدیک شد. زیرا اگر نفر بالاتر سقوط کند، ممکن است با فرد پایین تر برخورد کند یا سنگ و تجهیزات را به سمت پایین بفرستد. علاوه بر این، اگر چند نفر هم زمان در یک بخش بین دو نقطه مهار قرار داشته باشند، پیامد یک سقوط می تواند برای چند نفر ایجاد مشکل کند.

آیا می توان در ویا فراتا استراحت کرد؟

بله، اما باید روش استراحت از قبل آموخته شده باشد. استراحت طولانی در حالی که تمام وزن بدن روی لنیارد اصلی قرار گرفته، روش مناسبی نیست. در صورت وجود نقطه مناسب و مطابق دستورالعمل تجهیزات، می توان از سامانه استراحت یا بازوی مخصوص آن استفاده کرد.

در مسیرهای دشوار، بهتر است پیش از رسیدن به خستگی زیاد، استراحت کنیم. یکی از مشکلات مهم ویا فراتا، گیرکردن (Blockierung) است؛ یعنی فرد دیگر توان ادامه مسیر یا بازگشت را نداشته باشد و نیازمند کمک باشد.

خطرات ویا فراتا چیست؟

در چنین صعودهایی وجود کابل فولادی باعث نمی شود خطرهای معمول کوهستان از بین بروند. مهم‌ترین خطرهای این شیوه صعود عبارت اند از:

سقوط

سقوط یکی از جدی‌ ترین خطرهاست. حتی سقوطی کوتاه می تواند به دلیل برخورد با سنگ یا تجهیزات فلزی باعث آسیب شود.

ریزش سنگ

افراد بالاتر، جانوران، یخ زدگی و هوازدگی سنگ می توانند موجب ریزش سنگ شوند.

خستگی

مسیرهای عمودی فشار زیادی به عضلات پا، دست و میان تنه وارد می کنند. خستگی شدید می تواند باعث شود فرد نتواند به درستی حرکت کند یا کارابین ها را جا به جا کند.

رعدوبرق

کابل فولادی طولانی در یک دیواره یا یال در هنگام رعدوبرق می تواند خطر بسیار جدی ایجاد کند. در صورت پیش بینی یا نزدیک شدن طوفان تندری، ورود به مسیر ویا فراتا تصمیم درستی نیست.

باران، برف و یخ

سنگ خیس، برف و یخ می توانند اصطکاک را به شدت کاهش دهند و شرایط مسیر را کاملا متفاوت کنند. یک مسیر متوسط در آب و هوای خشک ممکن است هنگام بارندگی و در زمستان به برنامه ای دشوارتر تبدیل شود.

گم‌شدن یا اشتباه در مسیریابی

اگرچه کابل معمولا مسیر اصلی را مشخص می کند، اما ممکن است مسیر دسترسی، خروج یا فرود به سادگی قابل تشخیص نباشد. بنابراین ویا فراتا جایگزین ناوبری و برنامه ریزی کوهستانی نیست.

برنامه ریزی برای ویا فراتا

پیش از ورود به مسیر، این موارد را بررسی کنیم:

مسیر را بشناسیم: درجه دشواری، طول، ارتفاع، زمان صعود و فرود و مسیر بازگشت را بدانیم.

شرایط جوی را بررسی کنیم: به ویژه احتمال رعدوبرق، بارندگی، برف و یخ را جدی بگیریم.

تجهیزات را کنترل کنیم: هارنس، کلاه و لنیارد باید سالم و استاندارد باشند.

دستورالعمل لنیارد را بخوانیم: نحوه اتصال، انتقال کارابین ها و استفاده از سامانه استراحت باید پیش از شروع برای ما روشن باشد.

تجهیزات همنوردمان را کنترل کنیم: پیش از حرکت، تجهیزات یکدیگر را بررسی کنیم.

توانایی خود را دست‌بالا نگیریم: اگر در کوهپیمایی طولانی خسته می‌شویم، یک مسیر ویا فراتای طولانی و عمودی می تواند بسیار دشوارتر از انتظار ما باشد.

برای بازگشت زمان کافی داشته باشیم: زمان بندی را فقط بر اساس زمان رسیدن به انتهای بخش تجهیزشده انجام ندهیم؛ مسیر دسترسی و فرود نیز بخشی از برنامه است.

مسیر جایگزین داشته باشیم: اگر شرایط جوی یا وضعیت گروه تغییر کرد، باید امکان بازگشت یا انتخاب مسیری دیگر وجود داشته باشد.

نگهداری و بررسی تجهیزات

تجهیزات ویا فراتا نیز مانند سایر تجهیزات فنی کوهنوردی باید پیش از استفاده بررسی شوند. به ویژه:

• پارگی یا ساییدگی تسمه ها
• آسیب جذب کننده انرژی
• وضعیت دوخت ها
• عملکرد قفل کارابین ها
• آسیب هارنس
• ترک یا آسیب کلاه
• سابقه سقوط تجهیزات
• عمر و شرایط نگهداری تجهیزات

همچنین پیش از ورود به مسیر باید خود مسیر نیز بررسی شود. کابل، نقاط مهار، پله ها و دیگر تجهیزات ثابت ممکن است در اثر خوردگی، ریزش سنگ، یخ زدگی یا فشار برف آسیب دیده باشند.

یک نکته مهم درباره «ایمنی» در ویا فراتا

ویا فراتا را نباید «مسیر کاملا ایمن برای افراد غیرسنگ نورد» معرفی کرد. تجهیزات ثابت، خطر سقوط را کاهش می دهند و امکان عبور از زمین های دشوار را فراهم می کنند؛ اما خطرهای کوهستان همچنان وجود دارند. حتی در یک مسیر مجهز، ممکن است فرد در اثر ریزش سنگ، رعدوبرق، خستگی، گم شدن، شرایط جوی یا ناتوانی در ادامه مسیر دچار وضعیت اضطراری شود.

در واقع مشکل فقط سقوط نیست. در بسیاری از عملیات های امدادی، فرد اصلا دچار آسیب جدی نشده، اما به دلیل خستگی، ترس، انتخاب نادرست مسیر، تغییر شرایط یا ناتوانی در ادامه و بازگشت، در مسیر گرفتار شده است.

بنابراین بهترین نگاه به ویا فراتا این است:

«کابل فولادی جایگزین مهارت، آمادگی بدنی، شناخت کوهستان و تصمیم گیری درست نیست.»

و برای تجربه خوب و ایمن‌تر، سه اصل زیر اهمیت ویژه دارند:

«مسیر مناسب را انتخاب کنیم.

تجهیزات استاندارد را درست استفاده کنیم.

توانایی خود را واقع بینانه ارزیابی کنیم.»

در نهایت، هدف ویا فراتا نباید صرفا رسیدن به انتهای کابل باشد؛ بلکه باید فرصتی برای تجربه سنگ، ارتفاع، چشم انداز و حرکت در فضای عمودی کوهستان باشد، بدون آن که هیجان ما را از شناخت محدودیت های خود و محیط غافل کند.

ویا فراتا در ایران؛ آیا مسیرهای ویا فراتا در کشور وجود دارد؟

ویا فراتا در ایران هنوز مانند کشورهای منطقه آلپ، به یک فعالیت کوهستانی گسترده با شبکه ای از مسیرهای طراحی شده، درجه بندی شده و به طور منظم نگهداری شده تبدیل نشده است. با این حال، در برخی مناطق کوهستانی ایران مسیرهایی وجود دارند که در بخش هایی از آن ها از کابل فولادی، نردبان، پله یا سازه های فلزی برای عبور از قسمت های دشوار استفاده شده است. بعضی از این مسیرها در پایگاه های ثبت مسیر با عنوان «Via Ferrata»  معرفی شده اند.

باید میان «مسیر مجهز به سازه های ثابت» و «ویا فراتا به معنای دقیق کلمه» تفاوت گذاشت. یک ویا فراتای استاندارد معمولا دارای سامانه حفاظتی پیوسته، نقاط مهار مشخص و طراحی و نگهداری مهندسی شده است و کاربر در طول مسیر با تجهیزات مخصوص ویا فراتا به کابل متصل می ماند. صرف وجود یک کابل یا نردبان فلزی، به تنهایی برای قرار دادن یک مسیر در این دسته کافی نیست.

مسیرهای موسوم به ویا فراتا در ایران

در پایگاه های کاربرمحور، تعدادی از مسیرهای ایران با برچسب Via Ferrata ثبت شده اند. برای نمونه، «ویکی لاک» در زمان بررسی این مقاله ۳۴ مسیر را در ایران در این دسته نشان می دهد؛ اما بررسی همین فهرست نشان می دهد که این مسیرها از نظر ماهیت یکسان نیستند و برخی بیشتر به کوهپیمایی، دره نوردی، مسیرهای تیغه ای یا پیمایش های فنی شباهت دارند. بنابراین شاید نباید این فهرست را مسیرهای رسمی ویا فراتاهای ایران دانست.

از جمله مناطقی که مسیرهایی با این برچسب در آن ها ثبت شده اند می توان به استان های لرستان، ایلام، یزد، فارس، تهران، مازندران و خراسان رضوی اشاره کرد.

با این حال، اطلاعات موجود درباره بسیاری از این مسیرها از گزارش‌ ها و ترک های(Tracks) ثبت شده توسط کاربران به دست آمده و لزوما شامل اطلاعاتی درباره طراحی، استاندارد تجهیزات ثابت، بازرسی یا نگهداری مسیر نیست. بنابراین پیش از برنامه ریزی برای پیمایش، باید اطلاعات به روز محلی و وضعیت واقعی مسیر بررسی شود.

آیا می توان در ایران ویا فراتا ساخت؟

از نظر جغرافیایی، ایران ظرفیت بالایی برای ایجاد چنین مسیرهایی دارد. وجود دیواره های آهکی و سنگی، دره ها، تیغه ها و پرتگاه های کوهستانی در رشته کوه های البرز و زاگرس می تواند امکان طراحی مسیرهای ویا فراتا را فراهم کند. اما تبدیل یک مسیر سنگی به ویا فراتا فقط با نصب چند متر کابل یا چند نردبان فلزی انجام نمی شود.

یک ویا فراتای مناسب باید از مرحله طراحی مسیر و انتخاب نقاط مهار تا انتخاب تجهیزات، نحوه نصب، بازرسی، نگهداری و تعیین درجه دشواری، تحت ضوابط مشخصی ساخته و مدیریت شود. ایجاد ویا فراتاهای استاندارد در ایران می تواند علاوه بر ایجاد یک فعالیت تفریحی و ورزشی جدید، به توسعه گردشگری کوهستان نیز کمک کند.