چالش صعود به قله ‌های پلنگ برفی

چالش صعود به قله‌ های پلنگ برفی را می ‌توان یکی از بزرگ ‌ترین اهداف کوهنوردانی دانست که راهی رشته ‌کوه‌ های پهناور آسیای مرکزی می ‌شوند. این چالش معتبر شامل صعود به پنج قله هفت هزار متری در قلمرو اتحاد جماهیر شوروی سابق است. کوهنوردانی که موفق به صعود هر پنج قله شوند، عنوان ارزشمند «پلنگ برفی» را به دست می ‌آورند؛ عنوانی که نشان ‌دهنده استقامت، مهارت و توانایی بالای آنان در رویارویی با شرایط دشوار کوهنوردی است.

تعداد کوهنوردانی که موفق به تکمیل این مجموعه شده ‌اند، در منابع مختلف متفاوت گزارش شده است؛ اما در هر حال، این دستاورد در مقایسه با بسیاری از اهداف دنیای کوهنوردی، بسیار نادر است. به همین دلیل «نشان پلنگ برفی» در جامعه کوهنوردی از اعتبار و احترام ویژه ‌ای برخوردار است.

5 قله پلنگ برفی کدامند؟

قله اسماعیل سامانی (کمونیسم)؛ 7495 متر

قله پوبدا؛ 7439 متر

قله ابن سینا (لنین)؛ 7134 متر

قله آزادی(کورژنفسکایا)؛ 7105 متر

قله خان تنگری؛ 7010 متر

تاریخچه نشان پلنگ برفی

در دوران اتحاد جماهیر شوروی، محدودیت ‌های زیادی برای سفر کوهنوردان این کشور وجود داشت و دسترسی آن ها به قله ‌های مرتفع و مشهور هیمالیا و قراقروم در کشورهای نپال، پاکستان و هند بسیار محدود بود. در نتیجه، آن کشور مجموعه ‌ای از چالش ‌های کوهنوردی ارتفاع بالا را در قلمرو خود ایجاد کرد. «نشان پلنگ برفی» نیز در همین بستر شکل گرفت.

نشان «صعود به بلندترین کوه های شوروی» در سال 1967 ایجاد شد، در آن زمان صعود به چهار قله هفت هزارمتری: کمونیست، لنین، کورژنفسکایا و پوبدا معیار دریافت نشان بود. در سال های بعد ترکیب کوه ها تغییر کرد و در دوره ای قله خان تنگری جای پوبدا را گرفت. اما سرانجام در سال 1989 قله پوبدا دوباره به مجموعه بازگشت و سرانجام مجموعه پنج قله ای امروزی شکل گرفت.

این کوه ها شرایطی نزدیک به یک صعود اکسپدیشن را برای کوهنوردان فراهم می کردند؛ تجربه ای مشابه آنچه در هیمالیا یا قراقروم انتظار می رفت: مسیرهای دشوار، ارتفاع بسیار زیاد و شرایط جوی خطرناک و پیش بینی ناپذیر.

دولت شوروی نیز از کوهنوردی به طور فعال حمایت می کرد و کوهنوردان را به تلاش برای صعود به این قله ها تشویق می کرد. پس از آن در طول سال ها، هزاران کوهنورد برای کسب عنوان پلنگ برفی تلاش کردند و این عنوان به یکی از معتبرترین افتخارات در کوهنوردی شوروی و سپس در سطح جهانی تبدیل شد.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، سنت اعطای نشان پلنگ برفی توسط فدراسیون های کوهنوردی روسیه و برخی دیگر از کشورهای استقلال یافته ادامه پیدا کرد. امروزه نیز این مجموعه قله ها کوهنوردانی از سراسر جهان را به چالش می کشد؛ کوهنوردانی که می خواهند برخی از دشوارترین قله های مرتفع جهان در خارج از محدوده هیمالیا، را صعود کنند.

با کوهپیما همراه باشید: گشایش مسیر جدید در آما دابلام

قله های پلنگ برفی؛ معرفی مسیر و دشواری آن ها

قله ابن سینا (لنین)؛ 7134 متر

این قله که در رشته کوه «ترانس آلای» و در مرز قرقیزستان و تاجیکستان قرار دارد، اغلب نخستین انتخاب این چالش است؛ زیرا در میان پنج قله، معمولا از نظر فنی و لجستیکی دسترس پذیرتر است و به همین دلیل بسیاری از کوهنوردان آن را به  عنوان نقطه آغاز پروژه پلنگ برفی انتخاب می کنند.

این قله ابتدا با نام «کافمن» شناخته می شد، که به افتخار کنستانتین کافمن، نخستین فرماندار ترکستان، انتخاب شده بود. بعدها در دوران اتحاد جماهیر شوروی، نام آن به «قله لنین» تغییر یافت. در سال 2006 نیز تاجیکستان آن را به نام «قله ابن سینا» نامگذاری کرد، اما در قزقیزستان همچنان با نام «قله لنین» شناخته می شود. این کوه سه قله مجزا دارد که قله شمالی با ارتفاع 7134 متر، بلندترین آن هاست.

نخستین صعود موفق به این قله در سال 1928 توسط کارل وین، اویگن آل واین و اروین اشنایدر (هیئت علمی آلمانی – شوروی) انجام شد. مسیرهای معمول صعود شامل دامنه های طولانی و پرشیب برفی و یخی، عبور از مناطق شکاف دار یخچالی و بخش هایی با شیب حدود 45 درجه است. بنابراین صعود ایمن به آن، به تجربه کافی و تجهیزات مناسب نیاز دارد.

قله لنین بخشی از سامانه کوهستانی پامیر است؛ منطقه ای که اغلب از آن با عنوان «بام جهان» یاد می شود. این ناحیه از تنوع زیستی گیاهی و جانوری قابل توجهی برخوردار است و زیستگاه گونه نادر پلنگ برفی نیز به شمار می رود. همچنین مسیرهای باستانی جاده ابریشم از این منطقه عبور می کرده اند که همین موضوع بر اهمیت تاریخی و فرهنگی آن افزوده است.

متداول‌ترین مسیر صعود به قله لنین، مسیر شمالی و از سمت قرقیزستان و قله رَزِدلنایا (Razdelnaya)  است. این مسیر به‌عنوان مسیر کلاسیک شناخته می‌شود و بیشتر صعودهای تجاری و گروهی لنین از آن انجام می شود. در این مسیر کمپ اصلی «آچیک تاش» در ارتفاع حدود 3600 متری قرار دارد. به جز آن چهار کمپ دیگر در ارتفاع تقریبی 4200، 5300، 6100 و 6400 برپا می شوند.

قله ابن سینا؛ مقدمه ای مناسب برای چالش پلنگ برفی

این قله می تواند تجربه ای ارزشمند برای نخستین مواجهه با یک صعود 7000 متری باشد، اما موفقیت در آن به تنهایی نشان نمی دهد که کوهنورد برای خان تنگری یا پوبدا نیز آماده است. در این دو قله، به ویژه، مهارت های فنی، تجربه حرکت در مسیرهای یخی و مختلط، کار با طناب و تجهیزات یخ نوردی، مدیریت خستگی و تصمیم گیری در شرایط دشوار، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

قله خان تنگری؛ 7010 متر

قله خان تنگری در آسیای مرکزی و در رشته کوه «تیان شان»، در محل تلاقی مرزهای قزاقستان، قرقیزستان و چین قرار دارد. «خان تنگری» به معنای «ارباب آسمان» است و این قله در میان مردم منطقه مقدس بوده و جایگاهی مهم دارد.

ارتفاع قله خان تنگری که معمولا به عنوان دومین صعود انتخاب می شود 6995 متر است که با احتساب کلاهک یخی به 7010 متر می رسد.

نخستین صعود به این کوه در سال 1931 توسط یک گروه اوکراینی به سرپرستی «میخاییل پوگریتسکی» انجام شد.

صعود به قله خان تنگری به دلیل دامنه های یخی پرشیب، شکاف های یخچالی و شرایط جوی متغیر، بسیار دشوار است. با این حال، چشم اندازهای خیره کننده و احساس رسیدن به یکی از مرتفع ترین قله های آسیای مرکزی، صعود به این کوه را به تجربه ای فراموش نشدنی برای کوهنوردان تبدیل می کند.

امروزه دو جبهه اصلی برای صعود به خان‌تنگری مورد توجه کوهنوردان است. مسیر جنوبی از کمپ اصلی یخچال جنوبی اینیلچک آغاز می شود و از روی یخچال و محدوده قله چاپایف به سمت یال غربی خان تنگری ادامه پیدا می کند. این مسیر جایگاه تاریخی ویژه ای دارد، زیرا نخستین صعود موفق (1931) قله از همین سمت انجام شد.

مسیر شمالی از یخچال شمالی اینیلچک در سمت قزاقستان آغاز می شود و از طریق یال و بخش های فنی شمالی به قله می رسد. این مسیر نیز دشواری های فنی قابل توجهی دارد.

در هر دو جبهه، ارتفاع زیاد، سرمای شدید، مسیرهای یخی و سنگی، شکاف های یخچالی و شرایط جوی متغیر از عوامل اصلی دشواری هستند.

مزیت لجستیکی مشترک خان تنگری و پوبدا

یکی از مزیت های مهم برنامه ریزی در تیان شان این است که کمپ اصلی جنوبی اینیلچک برای صعود به دو قله خان تنگری و پوبدا استفاده می شود. این کمپ در ارتفاع 4000 متری و در محدوده یخچال جنوبی اینیلچک قرار دارد. به همین دلیل برخی از گروه ها با یک برنامه لجستیکی مشترک، هر دو قله را در یک سفر صعود می کنند.

این موضوع می تواند از نظر هزینه، حمل و نقل، انتقال تجهیزات و زمان سفر اهمیت زیادی داشته باشد. با این حال، نباید تصور کرد که صعود هم زمان هر دو قله الزاما ساده یا کوتاه است. هر یک از آن ها به هم هوایی، پنجره هوایی مناسب و زمان کافی برای بازیابی توان (ریکاوری) نیاز دارد. مدت اکسپدیشن بسته به روش صعود و برنامه تیم می تواند بسیار متفاوت باشد.

قله آزادی (کورژنفسکایا) 7105 متر

این قله سومین کوه مرتفع پامیر است و در تاجیکستان قرار دارد. این قله به افتخار همسر جغرافی دان روس، نیکلای کورژنفسکی، «کورژنفسکایا (Korzhenevskaya)» نامگذاری شد، که در سال 1910 آن را کشف کرد. نخستین صعود موفق به این قله در سال 1953 توسط کوهنوردان شوروی انجام شد. در سال 2020 کشور تاجیکستان نام آن را به «قله آزادی» تغییر داد.

قله آزادی در حدود 13 کیلومتری جنوب قله اسماعیل سامانی قرار دارد و معمولا پس از خان تنگری صعود می شود؛ زیرا دسترسی به آن بهتر از دو قله دیگر است و دشواری فنی کمتری دارد. قله کورژنفسکایا اغلب مرحله ای مناسب برای کسب تجربه بیشتر، پیش از رویارویی با دشوارترین قله های این مجموعه، در نظر گرفته می شود.

این قله دارای دامنه های یخی پرشیب، آبپخشان های سنگی و شکاف های خطرناک یخچالی است. شرایط جوی آن نیز بسیار متغیر است و وقوع ناگهانی طوفان و وزش بادهای شدید می تواند خطر صعود را افزایش دهد. با این حال، کورژنفسکایا (قله آزادی) همچنان یکی از اهداف ارزشمند و معتبر برای کوهنوردان باتجربه به شمار می رود.

مسیر متداول صعود به قله کورژنفسکایا از جبهه جنوبی و از طریق یال جنوبی است. این مسیر از کمپ اصلی موسکوینا (Moskvina Glade) در ارتفاع حدود 4200 متری آغاز شده و پس از عبور از بخش های سنگی و یخچالی و کمپ های بالاتر در حدود 5300، 5800 و 6300–6400 متری، به آبپخشان برفی نهایی و سپس قله می رسد.

قله اسماعیل سامانی (کمونیسم)؛ 7495 متر

این قله در تاجیکستان قرار دارد و بلندترین قله از میان پنج قله پلنگ برفی است. صعود به قله اسماعیل سامانی به دلیل شرایط آب و هوایی پیچیده، ارتفاع بسیار زیاد و چالش های فنی بیشتر، به تجربه و آمادگی بالایی نیاز دارد.

قله اسماعیل سامانی بلندترین قله تاجیکستان و رشته کوه پامیر نیز به شمار می رود. نخستین صعود موفق به آن در سال ۱۹۳۳ توسط یک کوهنوردان شوروی انجام شد.

این قله ابتدا « استالین» نام داشت، سپس نام آن به «قله کمونیسم» تغییر یافت و سرانجام پس از استقلال تاجیکستان، به افتخار بنیان گذار سلسله سامانیان، « اسماعیل سامانی» نام گرفت.

این قله به داشتن آب و هوای بسیار سخت و مسیرهای فنی و دشوار کوهنوردی شهرت دارد. یکی از معروف ترین مسیرهای آن، دیواره جنوبی، از دشوارترین مسیرهای صعود در جهان به شمار می رود و صعود از آن به مهارت های فنی بالای کوهنوردی نیاز دارد.

متداول ترین مسیر صعود به قله اسماعیل سامانی از جبهه شمالی و از طریق یال بورودکین (Borodkin Spur) است. این مسیر از کمپ اصلی موسکوینا (Moskvinа Glade) آغاز شده و پس از عبور از یخچال والتر و صعود طولانی یال بورودکین، به فلات یخی پامیر می رسد. در ادامه، کوهنورد باید از محدوده قله دوشنبه عبور کرده و پس از پیمودن بخش نهایی و ارتفاع بالای مسیر به قله برسد. این مسیر طولانی، یخچالی و عبور از آن به شدت وابسته به شرایط آب و هوا و سازگاری با ارتفاع است و از نظر استقامتی یکی از جدی‌ترین صعودهای مجموعه پلنگ برفی به شمار می رود.

قله پوبدا؛ 7439 متر

این قله که بلندترین قله رشته کوه تیان‌ شان  است در مرز قرقیزستان و چین قرار دارد. «پوبدا» در زبان روسی به معنای «پیروزی» است. بیشتر کوهنوردان این کوه را به عنوان آخرین قله چالش پلنگ برفی انتخاب می کنند. دلیل آن هم دشواری بسیار زیاد و شرایط آب و هوایی خطرناکش است. قله پوبدا به سرمای شدید، طوفان های مکرر و قرار گرفتن طولانی مدت کوهنورد در معرض شرایط سخت، مسیرهای فنی بسیار دشوار، دامنه های پرشیب سنگی و یخی و چالش های ناشی از ارتفاع زیاد شهرت دارد. به همین دلیل، دشوارترین قله مجموعه پلنگ برفی محسوب می شود. دیواره شمالی این کوه، دیواره ای عظیم و پوشیده از یخ است که حتی برای باتجربه ترین کوهنوردان نیز چالش برانگیز است.

نخستین صعود موفق به این قله در سال 1956 توسط یک گروه از شوروی انجام شد.

زمین بسیار دشوار و شرایط جوی متغیر در این کوه، در طول سال‌ها باعث چندین حادثه مرگبار شده اند. با وجود این، قله پوبدا همچنان یکی از معتبرترین و پرطرفدارترین اهداف کوهنوردی برای کوهنوردان باتجربه به شمار می رود.

مسیر متداول صعود به قله پوبدا از جبهه شمالی و از طریق یخچال زِوِزدُچکا (Zvezdochka) ، گردنه دیکی (Dikiy Pass) و قله فرعی پوبدای غربی است. مسیر از کمپ اصلی اینیلچک جنوبی در ارتفاع حدود 4000 متری آغاز شده و پس از پیمایش یخچال و صعود به گردنه دیکی در حدود 5200 متری، از یالی بلند و ترکیبی از سنگ، برف و یخ به سمت پوبدای غربی (6918 متر) ادامه می یابد. از آن جا کوهنورد باید حدود 4 کیلومتر دیگر روی یال غربی حرکت کند تا به قله اصلی برسد.

برنامه ریزی برای اکسپدیشن پلنگ برفی

چالش صعود به قله های پلنگ برفی فقط به توانایی بدنی محدود نمی شود؛ این صعودها به برنامه ریزی دقیق، آمادگی همه جانبه و هماهنگی های لجستیکی نیاز دارند. هنگام آماده شدن برای چنین اکسپدیشن هایی، عوامل مهم زیر را باید در نظر گرفت:

تمرین و آمادگی

کوهنوردی در این ارتفاعات به توانایی بدنی بسیار بالا، آمادگی ذهنی و تجربه کافی در صعودهای فنی نیاز دارد. داشتن تجربه موفق در صعودهای ارتفاع بالا، به ویژه صعودهای 6000 متری، می تواند پیش زمینه مناسبی برای ورود به پروژه پلنگ برفی باشد.

هم هوایی و صعود به ارتفاع بالاتر از 7000 متر

صعود به ارتفاعات بالاتر از 7000 متر با کوهنوردی در ارتفاعات پایین تر تفاوتی اساسی دارد. در این ارتفاع، فشار جو و در نتیجه فشار جزئی اکسیژن به شدت کاهش می یابد؛ بنابراین در هر دم، اکسیژن کمتری برای انتقال به خون در دسترس بدن قرار می گیرد. به همین دلیل بدن برای سازگاری با این شرایط به زمان نیاز دارد؛ افزایش تهویه ریوی، تغییرات در گردش خون و افزایش ظرفیت حمل اکسیژن خون بخشی از این سازگاری ها هستند. با این حال، حتی پس از هم هوایی مناسب نیز توانایی انجام فعالیت هوازی و سرعت حرکت در ارتفاع بسیار بالا به طور محسوسی کاهش می یابد.

شرایط آب و هوایی

آب و هوای کوهستان های آسیای مرکزی، به ویژه در ارتفاعات بالا، می تواند به سرعت تغییر کند و پنجره مناسب صعود را محدود کند. فصل مناسب صعود به این قله ها معمولا ماه های ژوئیه و اوت (تیر و مرداد) است، اما حتی در این زمان نیز شرایط جوی ممکن است به سرعت دگرگون شود.

امور لجستیکی و مجوزها

صعود در آسیای مرکزی اغلب با هماهنگی های لجستیکی پیچیده ای همراه است؛ از دریافت مجوزهای لازم گرفته تا تأمین وسیله نقلیه برای دسترسی به کمپ های اصلی دورافتاده. الزامات مربوط به مجوزها در هر قله نیز متفاوت است و ممکن است بر اساس کشور محل قرارگیری کوه تغییر کند.

مجوز مناطق مرزی

یکی از بخش های مهم برنامه ریزی برای چالش پلنگ برفی، موضوع مجوزهای ورود و عبور است. برخی از قله ها در مناطق مرزی یا نواحی دارای محدودیت دسترسی قرار دارند و ممکن است علاوه بر مجوزهای مربوط به صعود، به مجوز ورود به منطقه مرزی نیز نیاز باشد.

این موضوع به ویژه در اکسپدیشن های خان تنگری و پوبدا در تیان شان اهمیت دارد. بنابراین نباید دریافت ویزا یا مجوز کوهنوردی را پایان کار اداری دانست. مقررات ورود به مناطق مرزی، ثبت اکسپدیشن و الزامات مربوط به هر کشور باید پیش از سفر بررسی و در برنامه زمانی لحاظ شود؛ فرایند دریافت برخی مجوزها ممکن است زمان بر باشد از سوی دیگر مقررات نیز ممکن است تغییر کنند.

وابستگی لجستیکی به بالگرد در تیان شان

در صعودهای متداول از جبهه جنوبی خان تنگری و پوبدا، یکی از ویژگی های مهم اکسپدیشن، انتقال کوهنوردان و تجهیزات از کمپ «کارکارا» به کمپ اصلی جنوبی اینیلچک با بالگرد است.

این شیوه دسترسی، زمان و انرژی مسیر زمینی طولانی را کاهش می دهد، اما در مقابل وابستگی اکسپدیشن به شرایط جوی و امکان انجام پرواز را افزایش می دهد.

کوهنوردان ایرانی و چالش پلنگ برفی

چالش پلنگ برفی برای کوهنوردان ایرانی نیز هدفی شناخته شده بوده و هست. تاکنون چند تن از کوهنوردان کشورمان برای انجام آن تلاش کرده اند. مهدی اعتمادی فر (نخستین دارنده نشان) ، مهدی عمیدی، مرتضی غلامپور، جواد نوروزی، سعید خاشاکی، مهدی قلی‌پور و ابوالفضل گوزلی کوهنوردانی هستند که نشان پلنگ برفی را دریافت کرده اند.

متأسفانه شماری دیگر از آنان نیز در این راه جان شان را از دست داده اند. مهری جعفری و رضا آدینه در سال 1400 و مریم پیله‌وری و حسن آقالو در سال 1404 هنگام صعود به پوبدا مفقود شدند.

تجربه این کوهنوردان نشان می دهد که چالش پلنگ برفی صرفا مجموعه ای از پنج صعود مستقل نیست؛ بلکه آزمونی برای انتقال تجربه از یک اکسپدیشن به اکسپدیشن بعدی است. هر قله می تواند مهارت و تجربه ای به کوهنورد اضافه کند که در قله بعدی به کار می آید؛ از هم هوایی و مدیریت انرژی گرفته تا حرکت روی یخچال، کار با طناب، مواجهه با شرایط جوی دشوار و تصمیم گیری در ارتفاع بسیار زیاد، که گاهی نتیجه ای ناگوار دارد.

یادشان گرامی باد.