گیاهان، جانوران و حشرات از ساکنان زیست بوم هایی هستند که ما در برنامه های طبیعت گردی وارد آن ها می شویم. بنابراین حفظ آرامش و احترام به آن ها از مهم ترین وظایف ما و نشانه مسئولیت پذیری در طبیعت است. اما برخورد با آن ها شاید اجتناب ناپذیر باشد. از سوی دیگر با کمی دانش و آمادگی می توانیم از این برخوردها که گاهی پر تنش است، جلوگیری کنیم و یا دست کم تعداش را کم کنیم. برای کاهش احتمال این رودررویی، بهتر است تا حد امکان از جانوران فاصله بگیریم. بسیاری از جانوران نیز معمولا از تماس با انسان دوری می کنند، مگر آن که شرایطی مانند احساس خطر، دفاع از قلمرو یا توله ها، یا جست و جوی غذا آن ها را به انسان نزدیک کند. از مهمترین راه های دوری از جانوران، شناسایی نشانه های حضورشان است. یکی از مهم ترین نشانه هایی که می تواند از حضور جانوران در یک منطقه خبر دهد، ردپای آن هاست. مقاله حاضر با عنوان «راهنمای شناسایی ردپای جانوران» مقدمه ای است بر آشنایی با ایز و نشانه های حضور حیوانات.
افراد باتجربه و متخصص می توانند با بررسی شکل و اندازه ردپا، الگوی گام برداری و سایر نشانه های حضور جانور، در بسیاری از موارد گونه یا گروه جانوری را شناسایی کنند. در شرایط مناسب، این آثار می توانند اطلاعات بیشتری درباره اندازه جانور و نحوه حرکت آن در اختیار قرار دهند. در بیشتر پستانداران کف رو و پنجه رو، در کف پا برجستگی های ضخیم و قابل ارتجاعی از جنس کراتین نرم وجود دارد که «پینه (Pad)» نامیده می شود. پینه ها معمولا بدون مو یا دارای پوشش مویی بسیار اندکی هستند و در پستانداران مختلف شکل و اندازه متفاوتی دارندو در شناسایی ردپا اهمیت دارند. در بعضی از پستانداران مانند سمور، گربه شنی و نیز بعضی از جوندگان، در بین پینه های پا، موهای بلندی هست که گاهی روی پینه ها را می پوشاند و تشخیص رد پا را مشکل می کند.
اندازه اثر اندام های جلویی و عقبی در گونه های مختلف متفاوت است و می تواند یکی از ویژگی های مفید در شناسایی ردپا باشد. برای مثال، در خرس ها اثر اندام های عقبی معمولا بزرگ تر از اثر اندام های جلویی است. به طور کلی در جاهایی که برف تازه باریده، زمین هایی که خاک نرم دارند و یا مرطوب هستند، بستر رودخانه های خشک و جاده های خاکی مناسب ترین جا برای مشاهده ردپای جانوران است.
کف روها
پستانداران کف رو نظیر خرس، رودک (گورکن) و تشی (پستانداری جونده با خارهای بلند. نباید آن ها را با جوجه تیغی یکی دانست) هنگام راه رفتن پاشنه پا را روی زمین می گذارند. در بسیاری از جانوران کف رو، به دلیل نحوه قرار گرفتن اندام ها و شیوه حرکت، آثار اندام های جلویی و عقبی نسبت به یکدیگر الگوی مشخصی ایجاد می کنند. این الگو، در کنار شکل و اندازه هر ردپا، می تواند در شناسایی جانور مفید باشد.
در بسیاری از جوندگان، اندام های جلویی چهار انگشت و اندام های عقبی پنج انگشت دارند. شکل و تعداد انگشتان، در کنار سایر ویژگی های ردپا، می تواند در شناسایی گروه جانوری کمک کننده باشد.
سگ سانان و گربه سانان
در بیشتر گربه سانان، ناخن ها هنگام راه رفتن معمولی جمع می شوند و معمولا اثری از آن ها در ردپا دیده نمی شود. یوز از این نظر استثناست، زیرا ناخن های آن قابلیت جمع‌شدن کامل مانند بیشتر گربه سانان را ندارد؛ بنابراین ممکن است اثر ناخن در ردپای آن دیده شود. گربه سانان هنگام راه رفتن الگویی موسوم به حرکت ضربدری دارند؛ به این معنا که اندام جلویی و عقبی دو سوی بدن به صورت متناوب درگیر حرکت می شوند. در نتیجه، اثر اندام عقبی یک سمت بدن معمولا نزدیک به اثر اندام جلویی سمت دیگر قرار می گیرد. این ویژگی، همراه با شکل و اندازه ردپا، می تواند در شناسایی ردپای گربه سانان مفید باشد. کفتارها در دست ها و پاها 4 انگشت دارند. رد دست این حیوان، بزرگ و شبیه رد سگ است؛ ولی رد پاها به طور مشخص کوچک تر و دارای انحنایی به سمت بیرون است.
راسوها، رودک و شنگ معمولا در اندام های جلویی و عقبی پنج انگشت دارند. در شرایط مناسب ممکن است اثر هر پنج انگشت در ردپا دیده شود؛ با این حال، بسته به بستر و شیوه حرکت، همه انگشتان لزوما در هر ردپا قابل مشاهده نیستند.
پس از آشنایی با ردپای حیوانات بخوانید: روبرو شدن با حیوانات وحشی در طبیعت
سم دارها
ردپای تک سمیان مانند اسب و گورخر معمولا کشیده یا بیضی شکل است، در حالی که در جانوران سم شکافته مانند گوزن، آهو و گراز، اثر دو بخش سم دیده می شود. در گراز، به ویژه روی بسترهای نرم مانند گل و برف، ممکن است اثر دو سمچه در پشت اثر سم های اصلی نیز دیده شود.
شیوه گام برداری جانوران
هنگام شناسایی یک ردپا، علاوه بر توجه به ویژگی های هر اثر، دقت به الگوی گام برداری و موقعیت قرارگیری هر رد نسبت به دیگری در شناسایی آن مفید است. ردپای بسیاری از جانوران الگوی مشخص و منحصر به فردی دارد که بر اساس آن می توانیم تشخیص دهیم که رد پای چه حیوانی است. در مواردی که رد پاها نامشخص هستند و جزئیات آن قابل تشخیص نیست الگوی راه رفتن می تواند در شناسایی آن به ما کمک کند.
الگوی ردپای حیوانات بازتابی از شیوه گام برداری آن هاست. هنگام شناسایی ردپا، علاوه بر شکل و اندازه هر اثر، باید به الگوی قرارگیری ردپاها نسبت به یکدیگر نیز توجه کرد. فاصله میان آثار، طول گام و طول گام برداری، عرض مسیر حرکت و نحوه قرار گرفتن آثار اندام های جلویی و عقبی می توانند اطلاعات ارزشمندی درباره شیوه حرکت جانور در اختیار ما قرار دهند. الگوی راه رفتن با ویژگی هایی مانند اندازه و فاصله گام ها، فاصله میان آثار اندام های چپ و راست و نحوه قرار گرفتن آثار اندام های جلویی و عقبی نسبت به یکدیگر مشخص می‌شود. بررسی این الگو در کنار شکل و اندازه هر ردپا می تواند به شناسایی جانور و تشخیص شیوه حرکت آن کمک کند.
با بررسی الگوی ردپاها، ترتیب قرار گرفتن آن ها و فاصله میان آثار، در بسیاری از موارد می توان نوع حرکت جانور، مانند راه رفتن، دویدن یا جهیدن، را نیز تشخیص داد.
تسلط بر این موارد، دنبال کردن و تفسیر ردپای جانوران را برای ما جالب تر می کند و به ما امکان می دهد تصویری از مسیر حرکت و رفتار آن ها در ذهن خود شکل دهیم. برای مثال، می توان دریافت جانور کجا با سرعتی ثابت حرکت کرده، کجا با احتیاط پیش رفته و یا در چه نقطه ای جهیده است.
به طور مثال می توان فهمید کجا با سرعت ثابتی حرکت کرده یا کجا با احتیاط به سمت شکارش خزیده و یا با سرعت زیادی جهیده است.
با کوهپیما همراه باشید: پیشگیری از حمله سگ
اگر بخواهیم با روش های مختلف حرکت جانوران آشنا شویم، بهتر است نخست حیوانات اهلی و خانگی را مشاهده کنیم و به رد پاهایی که به هنگام حرکت و در حالت های مختلف باقی می گذارند، توجه کنیم. دقت کردن به چگونگی قراردادن دست و پاها نسبت به یکدیگر در زمانی که به آرامی حرکت می کنند راحت است، اما زمانی که سریع حرکت می کنند تشخیص جزئیات حرکت آنها دشوار می شود. در فیلم های مسابقه های اسب دوانی، به ویژه تصاویر آهسته شده، فرصت مناسبی داریم تا نحوه حرکت اندام های اسب را هنگام سرعت زیاد مشاهده کنیم. این یک فرصت استثنایی است که ببینیم چگونه در زمانی که با سرعت زیاد حرکت می کنند، پاهایشان را حرکت می‌دهند.
در نهایت، شناخت ردپای جانوران می تواند علاوه بر آشنایی بیشتر ما با زیست بوم و جانوران آن، به شناسایی نشانه های حضور گونه های مختلف و در برخی موارد، آگاهی از احتمال حضور جانورانی که باید فاصله بیشتری از آن ها داشته باشیم، کمک کند.
