گرما یکی از عواملی است که می تواند توان بدنی کوهنورد را کاهش دهد و در شرایطی حتی جان او را به خطر بیندازد. فعالیت بدنی شدید، تابش مستقیم خورشید، رطوبت بالا و ناتوانی بدن در دفع گرمای اضافی ممکن است به بروز بیماری های ناشی از گرما منجر شوند. این مشکلات از گرفتگی عضلات و ضعف ناشی از گرما تا گرمازدگی شدید را در بر می گیرند؛ وضعیتی اورژانسی که اگر به سرعت درمان نشود، می تواند به آسیب اندام های حیاتی و حتی مرگ بیانجامد.
شناخت علائم اولیه، پیشگیری از افزایش بیش از حد دمای بدن و آگاهی از روش درست کمک های اولیه برای هر کوهنوردی ضروری است. در این مقاله، انواع بیماری‌های ناشی از گرما، نشانه های آن ها و اقدامات لازم در کوهستان را بررسی می کنیم.
بیماری‌های ناشی از گرما چیست؟
بیماری های ناشی از گرما به مجموعه ای از اختلالات گفته می شود که در اثر دریافت بیش از حد گرما، تولید گرمای زیاد هنگام فعالیت یا ناتوانی بدن در دفع مناسب آن ایجاد می شوند. تعریق، گشادشدن رگ های خونی پوست و افزایش جریان خون در سطح بدن از سازوکارهایی هستند که به خنک شدن بدن کمک می کنند؛ اما در شرایط نامساعد، این سازوکارها ممکن است برای حفظ دمای طبیعی بدن کافی نباشند.
در گفتار روزمره، واژه «گرمازدگی» اغلب به‌عنوان اصطلاحی کلی برای ناخوشی های ناشی از گرما به کار می‌رود. با این حال، از نظر پزشکی، بیماری های ناشی از گرما انواع مختلفی دارند و نباید همه آن ها را یکسان دانست. خستگی گرمایی و گرمازدگی شدید از مهم ترین این وضعیت‌ها هستند که از نظر شدت، علائم و اقدامات درمانی تفاوت دارند.
در کوهنوردی، شدت فعالیت، مدت حضور در محیط گرم، میزان رطوبت، پوشش نامناسب، سازگارنشدن بدن با گرما و کم آبی می توانند در افزایش خطر نقش داشته باشند. بیماری های ناشی از گرما شکل های گوناگونی دارند که مهم ترین آن ها عبارت اند از:
- گرفتگی عضلات ناشی از گرما: انقباض های دردناک عضلات که ممکن است هنگام فعالیت یا پس از آن رخ دهند.
- غش ناشی از گرما: سرگیجه یا از دست دادن کوتاه مدت هوشیاری که معمولا با ایستادن طولانی یا تغییر وضعیت بدن در محیط گرم ارتباط دارد.
- خستگی گرمایی: اختلالی که می تواند با ضعف، خستگی، تعریق زیاد، سردرد، سرگیجه و تهوع همراه باشد.
- گرمازدگی شدید: خطرناک ترین شکل بیماری های ناشی از گرما که با اختلال عملکرد دستگاه عصبی مرکزی، مانند گیجی، رفتار غیرعادی، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری همراه است.
- عرق‌سوز و ورم ناشی از گرما: مشکلاتی که ممکن است در اثر تعریق زیاد یا قرارگرفتن طولانی مدت در محیط گرم ایجاد شوند.
این وضعیت ها از نظر شدت و درمان یکسان نیستند. به ویژه باید میان خستگی گرمایی و گرمازدگی شدید تفاوت قائل شد؛ زیرا روش برخورد با گرمازدگی شدید، تنها یک استراحت ساده یا نوشیدن آب نیست.
توصیه های کوهپیما: آبرسانی به بدن در کوهستان
خستگی گرمایی؛ نشانه ها و اقدامات اولیه
خستگی گرمایی زمانی رخ می دهد که بدن در دفع گرمای اضافی با مشکل رو به رو شود. تعریق فراوان و از دست دادن آب و املاح نیز ممکن است در ایجاد آن نقش داشته باشند. این وضعیت در کوهنوردی می تواند پس از پیمایش طولانی، صعود با سرعت زیاد یا فعالیت سنگین در هوای گرم بروز کند.
علائم خستگی گرمایی
نشانه های احتمالی این بیماری عبارت اند از:
- ضعف و خستگی غیرمعمول
- سردرد و سرگیجه
- تهوع و گاهی استفراغ
- تعریق زیاد
- تشنگی
- گرفتگی عضلات
- افزایش ضربان قلب
- احساس ضعف هنگام ایستادن یا نزدیک شدن به حالت غش
همچنین فرد مبتلا ممکن است پوست مرطوب و رنگ پریده داشته باشد، اما ظاهر پوست به تنهایی برای تشخیص کافی نیست. همچنین شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است.
در صورت بروز خستگی گرمایی چه کنیم؟
اگر یکی از اعضای گروه چنین علائمی پیدا کرد، فعالیت را متوقف کنیم و او را به مکانی خنک، سایه دار و دارای جریان هوا ببریم. لباس ها و تجهیزات اضافی را شل یا از بدن او جدا کنیم و با خیس کردن پوست و استفاده از پارچه خنک یا بادزدن، دمای بدنش را کاهش دهیم.
اگر فرد کاملا هوشیار است، به راحتی می تواند آب بنوشد و استفراغ مکرر ندارد، به او آب خنک بدهیم. در صورت تعریق طولانی و زیاد، نوشیدنی دارای الکترولیت نیز می تواند مفید باشد. نوشیدن مایعات نباید اجباری باشد و نباید فرد را به نوشیدن حجم زیادی آب در مدت کوتاه وادار کرد.
تا زمانی که علائم به طور کامل برطرف نشده اند، فرد نباید به پیمایش یا صعود ادامه دهد. اگر علائم شدید هستند، بهبود پیدا نمی کنند یا بدتر می شوند، دریافت کمک پزشکی ضروری است. اگر گیجی، رفتار غیرعادی، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری دیده شود، باید به گرمازدگی شدید مشکوک شد و بی درنگ اقدامات اورژانسی را آغاز کرد.
گرمازدگی شدید؛ وضعیتی اورژانسی
گرمازدگی شدید زمانی رخ می دهد که تنظیم دمای بدن مختل شود و گرمای بیش از حد به عملکرد اندام ها، به ویژه مغز، آسیب برساند. این وضعیت ممکن است هنگام فعالیت سنگین در گرما یا بر اثر قرارگرفتن طولانی مدت در محیط بسیار گرم ایجاد شود.
در کوهنوردی، گرمازدگی شدید ممکن است با پیشرفت علائم اولیه همراه باشد، اما همیشه مرحله ای مشخص از خستگی گرمایی پیش از آن دیده نمی شود. بنابراین، نباید منتظر ماند تا فرد ابتدا علائم خفیف نشان دهد.
دانستنی های کوهنوردی: اصول تغذیه در کوهنوردی
علائم گرمازدگی شدید
مهم ترین نشانه ها عبارت‌اند از:
- گیجی یا ناتوانی در پاسخ دادن درست به پرسش ها
- رفتار غیرعادی، بی قراری یا اختلال در تشخیص موقعیت
- اختلال در تعادل و هماهنگی حرکات
- کاهش سطح هوشیاری یا بیهوشی
- تشنج
- افزایش شدید دمای بدن
در گرمازدگی شدید، دمای مرکزی بدن اغلب به بیش از 40 درجه سانتی گراد می رسد؛ با این حال، برای شروع کمک های اولیه نباید منتظر اندازه گیری دما یا رسیدن آن به این عدد ماند. اگر فردی پس از فعالیت در گرما دچار اختلال هوشیاری یا رفتار غیرعادی شده است، باید این وضعیت را یک اورژانس پزشکی در نظر گرفت.
نکته مهم دیگر این است که خشک بودن پوست شرط تشخیص گرمازدگی شدید نیست. فرد مبتلا ممکن است همچنان به شدت عرق کند. بنابراین، تعریق را نباید نشانه ای دانست که گرمازدگی شدید را رد می کند.
چه عواملی خطر بیماری های ناشی از گرما را افزایش می دهند؟
چند عامل می توانند خطر بروز این بیماری ها را در کوهنوردی افزایش دهند:
1. گرمای محیط و تابش خورشید
دمای بالا و تابش مستقیم خورشید، به ویژه در مسیرهای بدون سایه، دفع گرما را دشوارتر می کنند. بازتاب نور از سطوحی مانند سنگ و برف نیز ممکن است بار گرمایی یا تابش دریافتی را افزایش دهد.
2. فعالیت بدنی شدید و طولانی
صعود با سرعت زیاد، حمل کوله پشتی سنگین و ادامه فعالیت بدون استراحت کافی، تولید گرما در بدن را افزایش می دهند.
3. رطوبت بالا
در هوای مرطوب، تبخیر عرق از سطح پوست دشوارتر می شود و بدن نمی تواند به خوبی از این راه خنک شود.
4. سازگارنشدن با گرما
بدن برای سازگاری با محیط گرم به زمان نیاز دارد. شروع ناگهانی فعالیت شدید در گرما، بدون سازگاری تدریجی، خطر بیماری های ناشی از گرما را افزایش می دهد.
5. کم‌آبی بدن
از دست دادن آب می تواند توانایی بدن در تنظیم دما را کاهش دهد؛ با این حال، کم آبی تنها علت بیماری های ناشی از گرما نیست و گرمازدگی شدید ممکن است بدون کم آبی آشکار نیز رخ دهد.
6. وضعیت جسمانی، بیماری ها و برخی داروها
سابقه بیماری ناشی از گرما، بعضی بیماری های زمینه ای و برخی داروها ممکن است خطر را افزایش دهند یا توانایی بدن در تنظیم دما را تحت تاثیر قرار دهند. افرادی که دارو مصرف می کنند، نباید خودسرانه مصرف آن را تغییر دهند؛ همچنین بهتر است درباره خطر فعالیت در گرما با پزشک مشورت کنند.
چگونه از بیماری های ناشی از گرما در کوهنوردی پیشگیری کنیم؟
پیشگیری از بیماری های ناشی از گرما به برنامه ریزی مناسب، مدیریت شدت فعالیت و توجه به وضعیت اعضای گروه وابسته است.
زمان مناسب برای کوهنوردی را انتخاب کنیم
در روزهای گرم، بهتر است بخش سنگین پیمایش را به ساعات خنک تر روز موکول کنیم. پیش از حرکت، پیش بینی دما، رطوبت، تابش خورشید و وضعیت باد را بررسی کنیم. اگر گرما شدید است یا شرایط مسیر امکان استراحت و دسترسی به آب را محدود می کند، تغییر برنامه یا لغو صعود می تواند تصمیم ایمن تری باشد.
به بدن فرصت سازگاری بدهیم
اگر قرار است در محیط گرم فعالیت کنیم، شدت و مدت تمرین را طی چند روز به تدریج افزایش دهیم. در روزهای نخست، از پیمایش های طولانی و صعودهای سنگین پرهیز کنیم. سازگاری با گرما تدریجی است و به معنی مصونیت کامل در برابر بیماری های ناشی از گرما نیست.
شدت فعالیت را مدیریت کنیم
سرعت حرکت را با شرایط محیط، شیب مسیر، وزن کوله پشتی و توان اعضای گروه هماهنگ کنیم. استراحت های منظم در مکان های سایه دار یا خنک، فرصت مناسبی برای بررسی وضعیت جسمانی و جلوگیری از افزایش بیش از حد فشار فعالیت فراهم می کنند. اگر فردی دچار ضعف، سردرد یا سرگیجه شد، نباید او را به ادامه مسیر وادار کرد.
لباس مناسب بپوشیم
لباس سبک، گشاد، کامل و دارای قابلیت عبور هوا به دفع گرما کمک می کند. پوشش باید متناسب با شرایط مسیر و امکان تغییر ناگهانی هوا انتخاب شود. استفاده از کلاه و محافظت از پوست در برابر تابش خورشید نیز اهمیت دارد؛ البته ضدآفتاب از آفتاب سوختگی پیشگیری می کند اما، به تنهایی مانع گرمازدگی نمی شود.
آب و مایعات را به‌اندازه بنوشیم
پیش از شروع فعالیت، با کم آبی وارد مسیر نشویم و در طول پیمایش نیز متناسب با تشنگی، شدت فعالیت و شرایط محیط مایعات بنوشیم. در فعالیت های طولانی همراه با تعریق زیاد، دریافت متناسب املاح نیز ممکن است اهمیت داشته باشد.
با این حال، نوشیدن بیش از نیاز بدن نیز خطرناک است. مصرف اجباری و بیش از حد آب می تواند باعث کاهش سدیم خون شود؛ عارضه ای که گاهی علائمی شبیه بیماری های ناشی از گرما دارد و ممکن است جدی باشد. بنابراین، نه باید آب را از بدن دریغ کرد و نه باید بدون توجه به نیاز بدن، حجم زیادی از آن نوشید.
وضعیت اعضای گروه را بررسی کنیم
در طول مسیر، به نشانه هایی مانند خستگی غیرعادی، سردرد، سرگیجه، تهوع و تغییر رفتار توجه کنیم. بهتر است اعضای گروه حال یکدیگر را بررسی کنند؛ زیرا فردی که دچار گرمازدگی شدید می شود، ممکن است توانایی تشخیص درست وضعیت خود را از دست بدهد.
کمک‌های اولیه در گرمازدگی شدید
در صورت مشاهده گیجی، رفتار غیرعادی، تشنج یا کاهش سطح هوشیاری پس از فعالیت در گرما، با اورژانس یا امداد کوهستان تماس بگیریم و هم زمان خنک کردن بدن بیمار را آغاز کنیم. در این وضعیت، تاخیر در کاهش دمای بدن می تواند خطر آسیب های جدی را افزایش دهد.
اقدامات اولیه به این ترتیب است:
1. فعالیت را متوقف و فرد را از گرما دور کنیم. او را به سایه یا مکانی خنک ببریم و لباس ها و تجهیزات اضافی را از بدنش جدا کنیم.
2. راه تنفس و وضعیت حیاتی را بررسی کنیم. اگر فرد پاسخ نمی دهد، تنفس طبیعی ندارد یا دچار تشنج است، کمک اورژانسی را در اولویت قرار دهیم و مطابق آموزش کمک های اولیه عمل کنیم. در صورت نبود تنفس طبیعی، احیای قلبی – ریوی و استفاده از دستگاه شوک خودکار، در صورت دسترسی و آشنایی با آن، ضروری است.
