آموزش گزارش نویسی در کوهنوردی

«آنچه کسی از تجربه ها، مشاهدات و بررسی های خود برای دیگری بیان می کند و یا می نویسد گزارش است. هر گزارش سه رکن اصلی دارد: 1.موضوع گزارش 2.مخاطب (گیرنده) گزارش 3.هدف گزارش.» این تعریفی کلی از گزارش است که در کتاب «بر سمند سخن» آمده است. توجه به این سه رکن در گزارش نویسی می تواند نوشته ما را به متنی قابل قبول تبدیل کند. در این مقاله با مبنا قرار دادن این مقدمه کوتاه، نکاتی کلیدی درباره «گزارش نویسی در کوهنوردی» را مرور می کنیم.

گزارش نویسی در کوهنوردی

خواندن درباره چگونگی آماده کردن لوازم و تجهیزات صعود، شیوه دیدن و بررسی نقشه ها، خواندن گزارش های صعود دیگران، چگونگی نجات از برف چاله و یا کمک به یک مصدوم در برنامه کوهنوردی ممکن است مطالبی کسل کننده باشد، اما آگاهی از آن برای کسی که هفته آینده می خواهد همان مسیر را طی کند ضروری است.

مطالعه گزارش برنامه برای کوهنوردان، سرپرست گروه ها و هر کسی که می خواهد پا در طبیعت بگذارد به اندازه همراه داشتن تجهیزات مناسب اهمیت دارد. آگاهی از شرایط و اطلاعات مسیر، آب و هوا، موانع و موارد دیگر به امکان سنجی و موفقیت هر طبیعت گردی برنامه ریزی شده کمک می کند.

هر برنامه کوهنوردی را می‌ توان در سه مرحله بررسی کرد: پیش از اجرا، هنگام اجرا و پس از پایان برنامه. گزارش‌ نویس با ثبت اطلاعات مربوط به این سه مرحله می‌ تواند گزارشی دقیق‌ تر و کاربردی‌ تر تهیه کند. بهتر است زمان‌ ها، مسافت‌ ها، شرایط مسیر و تصمیم‌ های مهم در همان جریان برنامه یادداشت شوند تا هنگام نوشتن گزارش، جزئیات مهم از یاد نرفته باشند. گزارش دقیق و صادقانه، افزون بر ثبت تجربه شخصی، می‌ تواند برای برنامه‌ ریزی و ارزیابی صعودهای آینده نیز سودمند باشد.

در زیر به چند نکته مهم گزارش نویسی اشاره می شود:

ثبت اطلاعات دقیق برنامه

بنیان هر گزارش نویسی خوب، ارائه اطلاعات درست درباره مسیر و چگونگی پیمایش آن است. این همان چیزی است که بیشتر خوانندگان به دنبال آن هستند، زیرا به آن ها کمک می کند تا برنامه خود را برای به حداکثر رساندن آمادگی و به حداقل رساندن اتلاف وقت و با پیش بینی خطرات، برنامه ریزی کنند، به ویژه در صعودهای فنی. هر چه اطلاعات ارائه شده دقیق تر باشد، گزارش بهتر خواهد بود. همچنین نباید  آن قدر طولانی بنویسیم که خواننده، گزارش ما را نیمه کاره رها کند، همان طور که نباید آنقدر کوتاه باشد که مخاطب مقصود را در نیابد.

برای نوشتن یک گزارش مفید می بایست موارد زیر را در آن ذکر کنیم:

• زمان اجرای برنامه.
• اطلاعات مسیر و پیمایش
• شرایط مسیر (سنگلاخی، برفی و…).
• موانع مسیر (بادخیز بودن مسیر، گذرگاه های آبی، ریزشی بودن سنگ ها و…).
• نکات جهت یابی و هر گونه مشکل جهت یابی که گروه با آن مواجه شده است.
• شرایط آب و هوا در طول برنامه.
• زمان شروع و پایان (که شامل مدت زمان استراحت هم می شود).
• منابع آب در دسترس منطقه.
• پناهگاه ها، جان پناه ها و محل های مناسب شب مانی و اردو زدن.
• برخورد با جانوران.
• هرگونه چالش و نگرانی ایمنی.

پیش از صعود بخوانید: آموزش برنامه ریزی برای صعود

پویایی گروه

علاوه بر آشنایی با مسیر، گزارش ‌های سفر فرصتی برای افراد است تا بیاموزند که چه چیزی در آن برنامه مفید بود و چه چیزی جوابگوی آن نبود. تعداد نفرات گروه، سطح تجربه آن ها و هر تصمیم مهم اجرایی و ایمنی که گرفته‌ایم، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی برای یک سرپرست یا کوهنورد دیگر باشد. به عنوان مثال، اگر گروه ما به قله نرسید، دلیل آن را بنویسیم و این که چه عواملی بر نتیجه نهایی ما تأثیر گذاشت؟ آیا شرایط جوی تغییر کرد؟ زمان‌ بندی مناسب نبود؟ وضعیت جسمانی اعضا اجازه ادامه مسیر را نمی‌ داد؟ یا خطر تازه‌ ای در مسیر مشاهده شد؟

این جزئیات گاهی اوقات می تواند به اندازه دانستن شرایط مسیر برای دیگران مهم باشد. همچنین دیگر اطلاعات گروه می تواند خوانندگان را درباره نحوه برنامه ریزی صعودشان آگاه کند.

پیوست کردن عکس

عکس‌ ها می‌ توانند درک خواننده از مسیر، عوارض طبیعی، موانع و شرایط اجرای برنامه را آسان‌ تر کنند. با این‌ حال، بهتر است هر عکس هدف مشخصی داشته باشد و در صورت نیاز، توضیح کوتاهی درباره محل عکاسی، جهت دید یا عارضه موردنظر همراه آن بیاید. عکس‌ هایی که دوراهی‌ ها، گذرگاه‌ های دشوار، شیب‌ های برفی، نقاط خطرناک یا چشم‌ اندازهای شاخص را نشان می‌ دهند، می‌ توانند برای کوهنوردان آینده بسیار مفید باشند. عکس‌ های مربوط به اعضای گروه نیز در صورتی ارزش اطلاعاتی دارند که وضعیت مسیر، تجهیزات، شرایط اجرا یا مقیاس یک عارضه را روشن کنند. در مقابل، استفاده بیش از اندازه از عکس‌ های تکراری و صرفا یادگاری می‌ تواند تمرکز خواننده را از اطلاعات اصلی گزارش دور کند. در انتخاب عکس‌ ها، وضوح تصویر و دقت توضیحات آن نیز اهمیت دارد.

اطلاعات اضافی برنامه اجرا شده

در کنار اطلاعات اصلی مسیر، می‌ توان نکات دیگری را نیز ثبت کرد؛ از جمله مشاهده حیات وحش، چشم‌ اندازهای شاخص، وضعیت پوشش گیاهی، آثار حضور انسان و مشکلات زیست‌ محیطی منطقه. همچنین اگر در جریان برنامه اقدامی برای حفاظت از محیط کوهستان انجام شده یا مسئله‌ ای نیازمند توجه بیشتر بوده است، می‌ توان آن را با توضیحی کوتاه و دقیق گزارش کرد. لازم نیست همه جزئیات برنامه را بنویسیم؛ کافی است اطلاعاتی را انتخاب کنیم که برای انتقال تجربه، شناخت منطقه یا برنامه‌ ریزی آینده ارزش داشته باشند.

برای گزارش روایی یک برنامه کوهنوردی می‌ توان از سه بخش اصلی استفاده کرد: مقدمه، روایت اجرای برنامه و ارزیابی پایانی. اطلاعات مسیر، تدارکات و تجهیزات نیز متناسب با موضوع گزارش در بخش‌ های مناسب قرار می‌ گیرند. در گزارش‌ های فنی یا امدادی، ممکن است ساختار دیگری برای ثبت اطلاعات لازم باشد.

مقدمه گزارش

مقدمه گزارش باید تصویری روشن از برنامه ارائه کند. در این بخش می‌ توان نام منطقه و موقعیت جغرافیایی آن، تاریخ و فصل اجرا، نوع فعالیت، هدف برنامه و نقطه شروع و پایان مسیر را معرفی کرد. اگر مسیر فنی یا دشوار است، اشاره کوتاه به ویژگی اصلی آن نیز می‌ تواند برای خواننده مفید باشد. جزئیات بیشتر مسیر و چگونگی پیمایش آن در بخش‌ های بعدی گزارش توضیح داده می‌ شوند.

• نام مکان و موقعیت جغرافیایی منطقه.
• نوع سفر (پیاده روی، کوهنوردی، صخره نوردی و…).
• فصل و زمان اجرای برنامه.

خوب است پس از پاراگراف اول، نقشه منطقه ای که موقعیت تقریبی سفر ما را نشان می دهد، آورده شود. این نقشه به سادگی با گرفتن اسکرین شات از منطقه با استفاده از Google Map، Google earth و یا دیگر نقشه های آنلاین و ویرایش آن در نرم افزاری که امکان افزودن متن و حاشیه نویسی با رسم اشکال را می دهد می تواند انجام شود.

مهارت های لازم در کوهستان: آموزش نقشه خوانی

معرفی مسیر پیموده شده

مسیر پیموده‌ شده را تا حد امکان روشن و مرحله‌ به‌ مرحله شرح دهیم و در صورت امکان، آن را روی نقشه مشخص کنیم. می‌ توان از نقشه کاغذی، نقشه دیجیتال یا فایل ثبت‌ شده مسیر استفاده کرد؛ به شرط آن که اطلاعات به‌ درستی منتقل شوند. ذکر مسافت تقریبی، ارتفاع نقاط شاخص، مجموع افزایش و کاهش ارتفاع، محل‌ های استراحت، دوراهی‌ ها و نقاط مهم جهت‌ یابی به خواننده کمک می‌ کند تا مسیر را بهتر بشناسد. اگر اطلاعات از دستگاه GPS یا نرم‌ افزار به دست آمده‌ اند، بهتر است تقریبی بودن مقادیر نیز در نظر گرفته شود.

یادداشت های برنامه ریزی سفر

ذکر منابعی که برای برنامه‌ ریزی استفاده شده‌ اند، می‌ تواند برای خوانندگان بسیار سودمند باشد. بهتر است نقشه‌ ها، گزارش‌ های پیشین، اطلاعات محلی و پیش‌ بینی‌ های هواشناسی مورد استفاده را معرفی کنیم و در صورت امکان، تاریخ بررسی آن‌ ها را نیز بنویسیم. همچنین ثبت تغییراتی که در برنامه اولیه داده‌ ایم و دلیل این تغییرات، به انتقال تجربه و ارزیابی کیفیت برنامه‌ ریزی کمک می‌ کند.

تدارکات

در این بخش می‌ توان اطلاعات مربوط به دسترسی به منطقه، وسایل حمل‌ و نقل، روستاها و شهرهای نزدیک، محل تهیه مایحتاج، مجوزهای لازم و دیگر ملاحظات اجرایی را توضیح داد. اگر برنامه به هماهنگی با راهنمای محلی، وسیله نقلیه ویژه یا اقامت در پناهگاه نیاز داشته است، بهتر است این موارد نیز ذکر شوند. اطلاعات مربوط به خدمات محلی باید تا حد امکان به‌ روز باشند؛ زیرا دسترسی یا امکان تهیه مایحتاج ممکن است تغییر کند.

تجهیزات

در گزارش می‌ توان تجهیزات موردنیاز، وسایلی را که همراه داشته‌ ایم و تجربه استفاده از آن‌ ها را توضیح داد. اگر وسیله‌ ای ضروری بوده اما همراه نداشته‌ ایم، یا تجهیزاتی اضافه و غیرضروری حمل کرده‌ ایم، بهتر است علت و پیامد آن را نیز بنویسیم. این اطلاعات باید با توجه به فصل، شرایط جوی، نوع مسیر و سطح فنی برنامه ارائه شوند؛ زیرا فهرست تجهیزات یک مسیر تابستانی ساده را نمی‌ توان به همه برنامه‌ های کوهنوردی تعمیم داد.

روایت

در گزارش‌ های روایی، معمولا بهتر است شرح برنامه به ترتیب زمانی و با استفاده از فعل‌ های گذشته نوشته شود. در این بخش، چگونگی حرکت گروه، تغییرات شرایط مسیر و آب‌ و هوا، دشواری‌ های پیش‌ آمده و تصمیم‌ های مهم را شرح می‌ دهیم. عکس‌ های مرتبط نیز می‌ توانند در کنار توضیحات قرار گیرند و به درک بهتر مسیر کمک کنند.

توصیف چشم‌ اندازها و ویژگی‌ های طبیعی منطقه، در صورتی که به شناخت بهتر محیط کمک کند، ارزشمند است؛ اما بهتر است از توصیف‌ های طولانی و حاشیه‌ هایی که ارتباطی با هدف گزارش ندارند، پرهیز کنیم. هدف این است که خواننده بتواند روند اجرای برنامه را دنبال کند و از تجربه‌ های ما برای برنامه‌ ریزی آینده بهره ببرد. همچنین ثبت علت موفقیت برنامه یا عواملی که مانع رسیدن به هدف شدند، بخش مهمی از انتقال تجربه است.

با کوهپیما همراه باشید: برآورد زمان پیمایش در کوه

بررسی و ارزیابی برنامه

بخش پایانی گزارش فرصتی است تا تجربه‌ های به‌ دست‌ آمده را مرور کنیم و از آن‌ ها برای برنامه‌ های آینده بهره ببریم. در این بخش می‌ توان به پرسش‌ های زیر پاسخ داد:

• آیا برنامه مطابق طرح اولیه پیش رفت؟ اگر نه، چه عواملی باعث تغییر آن شدند؟
• کدام بخش‌ های برنامه به‌ خوبی اجرا شدند و کدام بخش‌ ها به اصلاح نیاز داشتند؟
• آیا تجهیزات، زمان‌ بندی و تدارکات متناسب با شرایط برنامه بودند؟
• آیا به هدف‌ های تعیین‌ شده رسیدیم؟ اگر نه، علت چه بود؟
• آیا تصمیم‌ های مهم ایمنی به‌ موقع و بر پایه اطلاعات کافی گرفته شدند؟
• اگر دوباره این برنامه را اجرا کنیم، چه چیزی را تغییر خواهیم داد؟
• مهم‌ترین آموخته ما از این برنامه چه بود؟

در ارزیابی پایانی بهتر است علاوه بر نتیجه صعود، کیفیت تصمیم‌ گیری، رعایت اصول ایمنی، همکاری گروهی و تأثیر برنامه بر محیط طبیعی نیز در نظر گرفته شوند.

گزارش یک برنامه کوهنوردی، تنها ثبت مسیر و نتیجه صعود نیست؛ فرصتی است برای انتقال تجربه، ثبت آموخته‌ ها و کمک به کسانی که در آینده همان راه را خواهند پیمود. گزارشی دقیق، صادقانه و مسئولانه می‌ تواند تجربه یک گروه را به دانشی سودمند برای دیگران تبدیل کند.